Back

ⓘ Kolumbia zyrtarisht Republika e Kolumbise, eshte nje vend ne bregun veriperendimor te Amerikes se Jugut, i kufizuar ne veri-perendim nga Panamaja, ne veri nga D ..




Kolumbia
                                     

ⓘ Kolumbia

Kolumbia zyrtarisht Republika e Kolumbise, eshte nje vend ne bregun veriperendimor te Amerikes se Jugut, i kufizuar ne veri-perendim nga Panamaja, ne veri nga Deti i Karaibeve ne lindje nga Venezuela dhe Brazili, ne jug nga Ekuadori dhe Peruja, dhe ne perendim nga Oqeani Paqesor. Kolumbia eshte republike kushtetuese jofederale e perbere nga tridhjete e dy departamenteKolonizatoret spanjolle arriten ne kete rajon rreth viteve 1500, duke gjetur fiset indigjene Chibchas dhe Taironasit. Spanjollet krijuan disa koloni te cilat me vone u kthyen ne provinca duke formuar Grenaden re si berthamen e pare dhe me pas duke filluar nga viti 1717 si nen mbreteri. Kjo nen mbreteri perfshinte provinca te ndryshme te cilat deri ne ate kohe i perkisnin juridiksionit te nen-mbreterise se Spanjes se Re dhe Peruse.

Qe nga fillimi i periudhave te pushtimit dhe kolonizimit, ka pasur disa levizje rebele nen sundimin spanjoll, shumica e tyre ose u shtypen ose mbeten shume te dobeta per te ndryshuar gjendjen e pergjithshme. E fundit qe kerkoi pavaresine e plote nga Spanja shpertheu rreth 1810, qe pasoi pavaresine e Santo Domingos Haiti i sotem ne 1804, e cila siguroi nje shkalle jo te paperfillshme te mbeshtetjes per udheheqesit eventuale te ketij rebelimi: Simón Bolívar dhe Francisco de Paula Santander.

Nje levizje e iniciuar nga Antonio Narinjo, i cili kundershtoi centralizmin spanjoll dhe udhehoqi opoziten kunder kolonializmit, çoi ne pavaresine e Kartagjenes ne nentor 1811, dhe formimin e dy qeverive te pavarura te cilat luftuan nje lufte civile - nje periudhe e njohur si La Patria Boba. Nje vit me pas Narinjo shpalli Provincat e Bashkuara te Granades se Re, kryesuar nga Camilo Torres Tenorio. Pavaresisht nga sukseset e rebelimit, shfaqja e dy rrymave te ndryshme ideologjike mes çlirimtareve federalizmi dhe centralizmi rriti perplasjet e brendshme te cilat kontribuuan ne ripushtimin e territorit nga spanjollet. Varesia nga Spanja u rivendos nen komanden e Juan de Samano, regjimi i te cilit denoi ata qe moren pjese ne kryengritje. Ndeshkimi ushqeu rinovimin e rebelimit, e cila, e kombinuar me nje Spanje dobesuar, beri te mundur nje kryengritje te suksesshme udhehequr nga Simon Bolívar i lindur ne Venezuele, i cili me ne fund shpalli pavaresine ne 1819. Rezistenca prospanjolle u mund me ne fund ne vitin 1822 ne territorin e tanishem te Kolumbise dhe ne 1823 ne Venezuele.

Territori i New Granadas u be Republika e Kolumbise e organizuar si nje bashkim i Ekuadorit, Kolumbise dhe Venezueles Panamaja ishte atehere nje pjese integrale e Kolumbise. Kongresi i Cucutes ne 1821 miratoi nje kushtetute per Republiken e re. Simón Bolívar u be presidenti i pare i Kolumbise, dhe Francisco de Paula Santander u be Yevendes President. Megjithate, republika re ishte e paqendrueshme dhe e perfundoi me keputje te Venezueles ne 1829, e ndjekur nga Ekuadori ne 1830.

Kolumbia ishte qeveria e pare kushtetuese ne Ameriken e Jugut, dhe partite e majta dhe te djathta, te themeluara ne 1848 dhe 1849 respektivisht, jane dy nga partive me te vjetra politike qe kane mbijetuar ne Amerike. Skllaveria u hoq ne Kolumbi ne vitin 1851.

Ndarjet e brendshme politike dhe territoriale çuan ne shkeputjen e Venezueles dhe Kuitos Ekuadori i sotem ne vitin 1830. I ashtuquajturi "Departamenti i Cundinamarca" mori emrin "Nueva Granada", te cilin e mbajti deri ne 1856 kur u be "Confederación Granadina" Konfederata Granadine. Pas nje lufte civile dyvjeçare ne 1863, u krijuan "Shtetet e Bashkuara te Kolumbise" krijuar, qe zgjaten deri me 1886, kur vendi me ne fund u be i njohur si Republika e Kolumbise. Ndarjet e brendshme qe vazhdonin midis forcave bipartizane politike, here pas here ndezen luftera shume te pergjakshme civile, me e rendesishmja te cilave ishte "Lufta e nje mije diteve" 1899-1902.

Qellimi i Shteteve e Bashkuara te Amerikes per te ndikuar ne zone veçanerisht ndertimi dhe kontrolli i Kanalit te Panamase çoi ne ndarjen e Departamentit te Panamase ne 1903 dhe themelimit e saj si nje shtet me vete. Shtetet e Bashkuara i paguan Kolumbise 25 milione dollare ne vitin 1921, shtate vjet pas perfundimit te kanalit, ne shkembim te njohjes se Panamase nga Kolumbia. Pas kesaj Kolumbia njohu Panamane sipas kushteve te Traktatit te Thomson-Urrutia. Nga shtatori 1932 deri ne maj 1933 Kolumbia u perfshi ne nje konflikt te armatosur me Perune gjate nje mosmarreveshje territoriale qe perfshinte Departamentin e Amazones dhe kryeqytetin e saj Leticia.

Menjehere pas kesaj, Kolumbia arriti nje shkalle te stabilitetit politik, i cili u nderpre nga nje konflikt i pergjakshem qe u zhvillua midis fundit te viteve 1940 dhe fillimit te viteve 1950, nje periudhe e njohur si La Violencia Dhuna. Shkaku i tij ishte kryesisht rritja e tensioneve midis dy partive kryesore politike, te cilat shperthyen pas vrasjes se kandidatit presidencial Jorge Eliécer Gaitan me 9 prill te vitit 1948. Trazirat qe pasuan ne Bogotá, te njohur si El Bogotazo, u perhapen ne te gjithe vendin dhe moren jeten te pakten 180.000 kolumbianeve.

Kolumbia mori pjese ne Luften e Korese, kur Laureano Gómez u zgjodh si President. Ai ishte i vetmi shtet i Amerikes Latine qe mori pjese ne lufte me nje rol te drejtperdrejte ushtarak, si nje aleat i Shteteve te Bashkuara te Amerikes. Veçanerisht e rendesishme ishte rezistenca heroike e trupave kolumbiane ne Old Baldy.

Nga 1953-1964 dhuna midis dy partive politike ra per here te pare kur Gustavo Rojas rrezoi Presidentin e Kolumbise ne nje grusht shteti dhe negocioi me luftetaret, dhe me pas nen junten ushtarake te gjeneralit Gabriel Paris Gordillo.

Pas rrezimit te Rojas, Partia Konservatore Kolumbiane dhe Partia Liberale Kolumbiane rane dakord per te krijuar "Fronti Kombetar", nje koalicion qe do te qeveriste se bashku vendin. Sipas marreveshjes, presidenca do te alternonte midis konservatoreve dhe liberaleve çdo 4 vjet per 16 vjet. Te dy palet do te kishin barazi ne te gjitha zyrat e tjera zgjedhore. Fronti Kombetar i dha fund "La Violencia"s, dhe administratat e Frontit Kombetar u perpoqen te institucionalizonin reforma te thella sociale dhe ekonomike ne bashkepunim me Aleancen per Progres. Pavaresisht perparimit ne sektore te caktuar, shume probleme sociale dhe politike vazhduan, dhe u krijuan grupet guerrile marksiste te tilla si FARC Forcat e Armatosura Revolucionare te Kolumbise, ELN Ushtria Nacional Çlirimtare, EPL Ushtria Popullore Çlirimtare e mbeshtetur nga diktatori i Shqiperise Enver Hoxha, dhe M-19 Levizja e 19 prillit per te luftuar qeverine dhe aparatin politik. Keto grupe guerrile financoheshin nga prodhimi dhe trafikimi i substancave narkotike, kryesisht kokaine.

Qe nga viti 1960, vendi ka vuajtur nga nje konflikti i armatosur midis forcave qeveritare dhe grupeve guerrile. Konflikti u pershkallezua ne vitet 1990. Konflikti ne Kolumbi zhvillohej kryesisht ne zonat e largeta rurale.

Me 4 korrik 1991, u miratua Kushtetuta e re. Ndryshimet e gjeneruara nga kushtetuta re jane pare si pozitive nga shoqeria kolumbiane.

Gjate presidences se Álvaro Uribes, qeveria zbatoi me shume presion ushtarak mbi FARC-un dhe grupeve te tjera te paligjshme. Pas ofensives, shume tregues te sigurise u permiresuan. Qe nga viti 2002 dhuna ra dukshem. Disa grupe paraushtarake u demobilizuan si pjese e nje procesi paqeje dhe guerrilasit humben kontrollin e shume territoreve qe kishin dominuar dikur. Kolumbia arriti nje renie te madhe te prodhimit te kokaines.

Ne shkurt 2008, miliona kolumbianet demonstruan kunder FARC-ut. Gjate ketyre viteve forcat ushtarake te Republikes se Kolumbise arriten te forcohen.

Kolumbia tregon perparim modest ne luften per te mbrojtur te drejtat e njeriut. Per sa i perket marredhenieve nderkombetare, Kolumbia ka levizur nga nje periudhe e marredhenieve te tensionuara me Venezuelen, drejt nje opinioni te begate per te permiresuar me tej integrimin. Kolumbia ka fituar edhe nje vend ne Keshillin e Sigurimit te OKB-se.

Sot Kolumbia eshte prodhuesi i trete me i madh i naftes ne Ameriken e Jugut dhe ne vitin 2012, Kolumbia prodhoi nje milion fuçi ne dite.

Rritja ekonomike e koheve te fundit ka çuar ne nje rritje te konsiderueshme te milionereve te rinj, duke perfshire edhe sipermarresit e rinj kolumbiane me vlere neto me teper se 1 miliard dollare.

                                     

1. Qeverisja dhe politika

Kolumbia eshte nje republike demokratike perfaqesuese presidenciale siç eshte percaktuar ne Kushtetuten e vitit 1991. Ne perputhje me parimin e ndarjes se pushteteve, qeverisja eshte e ndare ne tri dege: dega ekzekutive, dega legjislative dhe dega gjyqesore.

Presidenti i Kolumbise sherben edhe si kreu i shtetit edhe si kreu i qeverise, i pasuar nga Zevendes Presidenti dhe Keshilli i Ministrave. Presidenti zgjidhet me votim popullor per te nje mandat kater vjeçar Ne vitin 2015 Kongresi i Kolumbise miratoi shfuqizimin e nje amendamenti kushtetues te vitit 2004 qe eliminonte kufirin nje mandat per presidentet. Ne nivel province pushteti ekzekutiv ushtrohet nga guvernatoret e departamenteve, kryetaret e bashkive dhe administratoret lokale per ndarjet me te vogla administrative, te tilla si korrexhimientot apo komunat. Te gjitha zgjedhjet rajonale mbahen nje vit dhe pese muaj pas zgjedhjeve presidenciale.

Dega legjislative e qeverisjes eshte e perfaqesuar ne shkalle kombetare nga Kongresi, nje institucion dydhomesh i perbere nga Dhoma e Perfaqesuesve me 166 vende dhe Senati me 102-vende. Senati zgjidhet ne nivel kombetar dhe Dhoma e Perfaqesuesve zgjidhet ne zonat zgjedhore. Anetaret te dy dhomaveve zgjidhen per nje mandat kater vjeçar dy muaj para presidentit, gjithashtu me votim popullor.

Sistemi gjyqesor kryesohet nga Gjykata e Larte, e perbere nga 23 gjyqtare te ndare ne tri dhoma penale, civile dhe Agrare dhe Punes. Dega gjyqesore perfshin edhe Keshillin e Shtetit, i cili ka pergjegjesi te veçante per te drejta administrative dhe gjithashtu ofron keshilla ligjore per ekzekutivin, Gjykaten Kushtetuese, pergjegjes per te siguruar integritetin e kushtetutes kolumbiane, dhe Keshillin e Larte te gjyqesorit, pergjegjes per auditimin e deges gjyqesore. Kolumbia operon nje sistem te ligjit civil, i cili qe nga viti 2005 eshte zbatuar permes nje sistemi palesh te kunderta.

Politika demokratike e sigurise ka bere qe ish-presidenti Uribe te mbetet popullor ne popullin kolumbian, me vleresim te punes se tij ne kuotat 76%, sipas nje sondazhi ne vitin 2009. Megjithate, duke sherbyer dy mandate, ai nuk lejohej me kushtetute te rizgjidhej ne vitin 2010. Ne balotazh me 20 qershor 2010, ish-ministri i mbrojtjes Juan Manuel Santos fitoi me 69% te votave kundrejt kandidatit te dyte me te popullarizuar, Antanas Mockus. Nje raund i dyte ishte i nevojshem pasi asnje kandidat nuk mori mbi pragun 50% te votave. Santos fitoi gati 51% te votave ne zgjedhjet e raundit te dyte me 15 qershor 2014, duke mundur rivalin e krahut te djathte Oscar Iván Zuluaga, i cili fitoi 45%. Mandati i tij si president i Kolumbise per kater vjet filloi me 7 gusht 2014.

                                     

1.1. Qeverisja dhe politika Marredheniet me jashte

Marredheniet me jashte te Kolumbise drejtohen nga Presidenti, si kreu i shtetit, dhe menaxhohen nga Ministri i Puneve te Jashtme. Kolumbia ka misione diplomatike ne te gjitha kontinentet.

Kolumbia ishte nje nga 4 anetaret themelues te Aleances se Paqesorit, e cila eshte nje mekanizem integrimi dhe bashkepunimi politik dhe ekonomik qe promovon qarkullimin e lire te mallrave, sherbimeve, kapitalit dhe personave ndermjet shteteve anetare, si dhe nje burse te perbashket dhe ambasada te perbashketa ne disa vende. Kolumbia eshte gjithashtu anetare e Kombeve te Bashkuara, Organizates se Shteteve Amerikane, Organizates se Shteteve Ibero-amerikane, Bashkimit te Kombeve te Amerikes se Jugut dhe Komunitetit Andean te Kombeve.

                                     

1.2. Qeverisja dhe politika Ndarjet administrative

Kolumbia eshte e ndare ne 32 departamente dhe nje distrikt te kryeqytetit, i cila trajtohet si nje departament Bogotá gjithashtu sherben si kryeqytet i departamentit Cundinamarca. Departamentet jane te ndare ne bashki dhe keto te fundit ndahen ne korrexhimiento ne zonat rurale dhe ne komuna ne zonat urbane. Secili departament ka nje qeveri lokale me nje guvernator dhe kuvendin e zgjedhur drejtperdrejt per nje mandat kater vjeçar, dhe secila bashki drejtohet nga nje kryetar bashkie dhe keshilli. Ne çdo korrexhimiento dhe komune ka nje bord administrativ lokal te zgjedhur nga populli.

Perveç kryeqytetit, kater qytete te tjera jane percaktuar distrikte ne fakt bashki te veçanta, ne baze te tipareve te veçanta dalluese. Keto jane Barranquilla, Cartagena, Santa Marta dhe Buenaventura. Disa departamente kane nenndarje administrative lokale, ku qytetet kane nje perqendrim te madh te popullsise dhe bashkite jane prane njeri-tjetrit per shembull, ne Antioquia dhe Cundinamarca. Atje ku departamentet kane nje popullsi te ulet per shembull Amazonas, Vaupés dhe Vichada, ka ndarjet administrative te veçanta, te tilla si "korrexhimiento departamenti", te cilat jane nje perzierje e nje bashkie dhe nje korrexhimientoje.

Kliko ne nje departament ne harten e meposhtme te shkosh tek artikulli i tij.



                                     

2. Ekonomia

Artikulli kryesor: Ekonomia

Historikisht nje ekonomi agrare, Kolumbia u urbanizua me shpejtesi ne shekullin e 20-te, deri ne fund te cilit vetem 17 % e fuqise punetore ishin te punesuar ne bujqesi, duke gjeneruar vetem 6.1% te PBB-se, 21 % e fuqise punetore ishin te punesuar ne industri dhe 62 % ne sherbime, pergjegjese per 37.3 % dhe 56.6 % te PBB-se respektivisht.

Ekonomia e tregut e Kolumbise u rrit ne menyre te qendrueshme ne pjesen e dyte te shekullit te 20-te, me produktin e brendshem bruto PBB ne rritje me nje norme mesatare prej mbi 4 % ne vit midis viteve 1970 dhe 1998. Vendi pesoi nje renie ne vitin 1999 viti i pare i plote me rritje negative qe nga Depresioni i Madh, dhe permiresimi ishte i gjate dhe i dhimbshem. Megjithate, ne vitet e fundit rritja ka qene mbreselenese, duke arritur ne 6.9 % ne vitin 2007, nje nga normat me te larta te rritjes ne Ameriken Latine.

Shpenzimet totale te qeverise perbejne 28.3 % te ekonomise se vendit. Borxhi publik eshte i barabarte me 32 % te prodhimit te brendshem bruto. Nje klime e forte fiskale u riafirmua nga nje rritje ne vleres obligacioneve. Inflacioni vjetor e mbylli vitin 2014 ne 3.66 % ne terma vjetore kundrejt 1.94 % ne terma vjetore ne vitin 2013. Shkalla mesatare e papunesise kombetare ne vitin 2014 ishte 9.1 %, edhe pse informaliteti eshte problemi me i madh qe ndeshet ne tregun e punes. Kolumbia ka Zona te tregetise se Lire ZTL, te tilla si zona Franca del Pacifico, qe ndodhet ne Valle del Cauca, nje nga zonat me te goditura per investimet e huaja.

Kolumbia eshte e pasur ne burime natyrore, dhe eksportet e saj kryesore perfshijne lendet djegese minerale, vajra, gure te çmuar, produktet pyjore, pulpe dhe leter, kafe, mish, drithera dhe vajra vegjetale, pambuk, sheqernat dhe embelsirat prej sheqeri, fruta dhe produkte te tjera bujqesore, perpunimi i ushqimit, produktet e perpunuara te peshkut, pije, makineri, elektronike, produkte ushtarake, aeroplane, anije, mjete motorike, produkte metalike, mjete per shtepi dhe zyra, kimikate dhe produkte te lidhura me shendetin, kimikate bujqesore, kripera dhe acide inorganike, parfume dhe kozmetike, barna, materiale plastike, fibrave kafshesh, tekstile dhe pelhura, veshje dhe kepuce, lekure, pajisje dhe materiale ndertimi, çimento, software, nder te tjera.

Kolumbia eshte e njohur edhe si nje burim i rendesishem global per gure te çmuar, ndersa mbi 70% e luleve te importuara nga Shtetet e Bashkuara jane kolumbiane. Eksportet jo-tradicionale kane rritur rritjen e shitjeve te jashtme kolumbiane, si dhe diversifikimin e destinacioneve te eksportit ne saje te marreveshjeve te reja te tregtise se lire. Partneret kryesore tregtare jane Shtetet e Bashkuara, Kina, Bashkimi Evropian dhe disa vende te Amerikes Latine.

Prodhimi i energjise elektrike ne Kolumbi vjen kryesisht nga burimet e rinovueshme te energjise. Brezi hidroelektrik prodhon 67.8% te energjise.

Sektori financiar eshte rritur ne menyre te favorshme per shkak te likuiditetit te mire ne ekonomi, rritjes se kreditimit dhe ne pergjithesi ecurire pozitive te ekonomise kolumbiane. Bursa kolumbiane nepermjet Tregut te Integruar te Amerikes Latine MILA ofron nje treg rajonal te tregtimit te kapitaleve. Kolumbia eshte edhe vendi me i mire per te bere biznes ne Ameriken Latine, sipas Bankes Boterore.

Turizmi ne Kolumbi eshte nje sektor i rendesishem ne ekonomine e vendit. Vizitat e turisteve te huaj u rriten nga 0.6 milione ne vitin 2007 ne 2.5 milione ne vitin 2014.

                                     
  • Kolumbia Britanike është një provincë në Kanada. Provinca ka një sipërfaqe 944735 km² dhe popullsi 4419974 banorë. dhe është themeluar më 20 korrik 1871
  • Viktoria është një qytet në Distrikti rajonal i Kryeqytetit, provinca Kolumbia Britanike, në Kanada. Qyteti ka një sipërfaqe 19.68 km² dhe popullsi 78057
  • Surrey është një qytet në Distrikti rajonal i Vankuverit të Madh, provinca Kolumbia Britanike, në Kanada. Qyteti ka një sipërfaqe 317.4 km² dhe popullsi 394976
  • Richmond është një qytet city në Provincën Kolumbia Britanike, Kanada. Komuna ka një sipërfaqe 129.67 km² dhe popullsi 174471 banorë. Population and
  • Nelson është një qytet në Distrikti rajonal Central Kootenay, provinca Kolumbia Britanike, në Kanada. Qyteti ka një sipërfaqe 11.93 km² dhe popullsi 10230
  • Ladysmith është një qytet në provincën Kolumbia Britanike, në Kanada. Qyteti ka një sipërfaqe 12.18 km² dhe popullsi 7538 banorë. Population and dwelling
  • Whistler është një qytet në Distrikti rajonal i Vankuverit të Madh, provinca Kolumbia Britanike, në Kanada. Qyteti ka një sipërfaqe 24040 km² dhe popullsi 9824
  • George është një qytet në Distrikti rajonal Fraser - Fort George, provinca Kolumbia Britanike, në Kanada. Qyteti ka një sipërfaqe 316 km² dhe popullsi 70981
  • gjysmën e poshtme. Kolumbia Flamujt e shteteve të Amerikës Jugore Argjentina Bolivia Brazili Ekuadori Guiana Kili Kolumbia Paraguai Peru
  • Distrikti rajonal Kolumbia - Shuswap është një distrikt rajonal në Provincën Kolumbia Britanike, Kanada. Distrikti rajonal ka një sipërfaqe 29003.3 km²
  • Kolumbia është ekonomia e katërt më e madhe e Amerikës Latine e matur nga Prodhimi i Brendshëm Bruto. Nafta është produkti kryesor i eksporteve të Kolumbisë