Back

ⓘ Jezid ibn Muavije, i njohur zakonisht si Jasid I, ishte kalifi i dyte i Kalifatit Umajad. Ai ishte ne pushtet per tre vjet nga 680 deri ne vdekjen e tij ne 683. ..




Jezid I
                                     

ⓘ Jezid I

Jezid ibn Muavije, i njohur zakonisht si Jasid I, ishte kalifi i dyte i Kalifatit Umajad. Ai ishte ne pushtet per tre vjet nga 680 deri ne vdekjen e tij ne 683. Emerimi i tij ishte trashegimia e pare ne historine islame dhe kalifati i tij u shenua nga vdekja e nipit te Muhammedit, Hysejn ibn Ali dhe fillimi i krizes te njohur si Fitna e Dyte.

Ne 676 56 H, Muavije e beri ate trashegimtarin e tij te dukshem. Disa muslimane te shquar nga Hixhazi, perfshire Hyseinin, Abdullah ibn el-Zubejri dhe Abdullah ibn Umer, refuzuan te pranonin emerimin e tij. Pas pranimit te tij pas vdekjes se Muavijes ne vitin 680, Yazidi kerkoi besnikeri nga keta tre, por vetem ibn Umer e njohu ate, ndersa dy te tjeret refuzuan dhe u arratisen ne Haramin e Mekes. Kur Hyseini ishte duke shkuar ne Kufa per te udhehequr nje revolte kunder Jezidit, ai u vra me grupin e vogel te mbeshtetesve nga forcat e Jezidit ne Betejen e Qerbelase. Vrasja e Hysejnit çoi ne pakenaqesi te perhapura ne Hixhaz, ku Abdullah ibn el-Zybejr perqendroi kundershtimin e tij ndaj sundimit te Jezidit dhe u mbeshtet nga shume njerez ne Meke dhe Medine. Pas perpjekjeve te deshtuara per te rifituar besimin e Ibn Zubejrit dhe njerezve ne Hixhaz permes diplomacise, Jezidi dergoi nje ushtri per ti dhene fund rebelimit. Ushtria mundi Medinasit ne Betejen e el-Harrah ne Gusht 683 dhe qyteti u grabit per tri dite. Me vone rrethimi vijoi ne Meke, i cili zgjati disa jave, gjate se ciles Qabja u demtua nga zjarri. Rrethimi perfundoi me vdekjen e Jezidit ne nentor 683 dhe hilafeti ra ne lufte civile.

Jezidi konsiderohet nje sundimtar i paligjshem dhe nje tiran nga shume muslimane per shkak te pushtetit te tij te trasheguar, vdekjes se Hyseinit dhe sulmeve ndaj qytetit te Medines nga forcat e tij. Historianet moderne paraqesin nje pikepamje te bute dhe e konsiderojne ate nje sundimtar te afte, megjithese me pak i suksesshem se babai i tij.

                                     

1. Jeta e hershme

Jezidi ka lindur ne vitin 646 te Muavijes ibn Ebu Sufjan dhe Maisun bint Bahdal, e bija e udheheqesit te fuqishem te Beni Kalb Bahdal ibn Unejf, dhe u rrit me fisin e tij ame, Kalbitet. Ai udhehoqi disa fushata kunder Perandorise Bizantine dhe ne vitin 670 mori pjese ne nje sulm ndaj Konstandinopojes. Ai gjithashtu ka kryer Haxhin ne disa raste.

                                     

2. Emerimi si kalif

Deri ne fund te luftes se pare civile islame Gusht 661, Muavije u be sundues i vetem i perandorise si rezultat i nje traktati paqeje me Hasan ibn Aliun, i cili kishte kontrolluar pjesen me te madhe te perandorise pas vrasjes se babait te tij Ali disa muaj me pare. Kushtet e traktatit percaktonin se Muavije nuk do te propozonte nje pasardhes. Megjithate, ne vitin 676, disa vjet para vdekjes se tij, Muavije emeroi Jezidin. Muavije dhe Shura vendosen Jezidin ne Damask, ku i pari kishte thirrur njerez me ndikim nga te gjitha krahinat ne kryeqytet dhe i kishte bindur ata ne nje menyre apo tjetren. Muavije pastaj urdheroi Meruan ibn Hakamin, ne ate kohe guvernatori i Medines, per te informuar popullin e Medines, per vendimin e Muavijes. Meruani u perball me rezistence ndaj ketij njoftimi, veçanerisht nga Hysejn ibn Ali, Abdullah ibn el-Zybejri, Abdullah ibn Umer dhe Abdurrahman ibn Ebi Bekri. Muavije shkoi vete ne Medine dhe filloi te detyronte kater disidenteve, te cilet me pas u arratisen ne Meke. Muavije i ndoqi ata dhe kercenoi disa prej tyre me jete, por mori vetem refuzim. Sidoqofte ai ishte i suksesshem ne bindjen e popullit te Mekes se keta kater burra kishin premtuar besnikerine e tyre dhe premtuan besnikeri ndaj Jezidit. Kur u kthye ne Damask, ai siguroi besnikeri edhe nga njerezit e Medines. Kundershtaret me pas heshten. Orientalisti gjerman Julius Wellhausen dyshon ne kete histori, ndersa Bernard Lewis shkruan se homazhi ishte rregulluar me perzierje te diplomacise dhe ryshfetit dhe, ne mase me te vogel, me force.

Para se te vdiste, Muavije i la Jezidin nje amanet, duke e udhezuar ate ne çeshtjet e qeverisjes se Hilafetit. Ai e keshilloi ate te ruheshin nga Hyseini dhe Ibn el-Zybejri dhe parashikoi se njerezit e Irakut do ta terheqin Hyseinin ne rebelim dhe pastaj do ta braktisin ate. Jezidi u keshillua me tej ta trajtoje Hyseinin me kujdes dhe te mos e derdhe gjakun e tij, pasi ai ishte nipi i Muhammedit. Ibn el-Zybair, ne anen tjeter, duhej te trajtohej ashper, nese nuk arrinte te kuptonte. Muavije gjithashtu e keshilloi ate te trajtoje mire njerezit e Hixhazit.

                                     

3. Mbreterimi

Pas suksesit, Jezidi i kerkoi guvernatoreve te gjitha provincave qe te betohen per besnikeri. Betimi i nevojshem u sigurua nga te gjitha ane e vendit. Ai i shkroi guvernatorit te Medines Ualid ibn Utba ibn Ebu Sufjan, duke e informuar ate per vdekjen e Muavijes. Ai e lidhi nje shenim te vogel me letren, duke i kerkuar atij te siguronte besnikeri nga Hysejn ibn Ali, Abdullah ibn el-Zybejri dhe Abdullah ibn Umer. Shenimi shkruante:

Seize Husayn, Abdullah ibn Umar, and Abdullah ibn al-Zubayr to give the oath of allegiance. Act so fiercely that they have no chance to do anything before giving the oath of allegiance. Peace be with you.

Ualidi kerkoi keshillen e Meruan ibn Hakam per kete çeshtje. Meruan sugjeroi qe ibn el-Zubejri dhe Hysejni duhet te detyroheshin te premtonin besnikerine pasi qe ishin te rrezikshem, ndersa ibn Umeri duhej lene i qete pasi nuk paraqiste kercenim. Kur u thirr nga Ualidi, Hyseni u pergjigj thirrjes, ndersa ibn el-Zubejri nuk e beri. Kur Hyseini u takua me Ualidin dhe Meruanin ne nje takim gjysme-privat gjate nates, ai u informua per vdekjen e Muavijes dhe per pranimin e Jezidit ne kalifatin. Kur u pyet per premtimin e tij per besnikeri ndaj Jezidit, Husejni u pergjigj se dhenia e besnikerise se tij private do te ishte e pamjaftueshme, nje gje e tille duhet te jepet ne publik. Ualidi ra dakord per kete, por Meruani e nderpreu duke kerkuar qe Ualidi te burgoste Hyseinin dhe te mos e linte te largohej derisa te jepte zotimin e besnikerise ndaj Jezidit. Ne kete nderprerje, Meruani u qortua nga Hyseini, i cili me pas doli i pademtuar. Hysejni kishte grupin e tij te perkrahesve te armatosur duke pritur afer vetem ne rast se ndodhte nje perpjekje e dhunshme per ta kapur ate. Menjehere pas daljes se Hysejnit, Meruani e paralajmeroi Ualidin, i cili e refuzoi Meruanin, duke justifikuar refuzimin e tij per te demtuar Hyseinin duke thene: "Ne Diten e Ringjalljes nje njeri qe eshte pak ne Peshoren e Perendise ". Ibn el-Zubejri u nis per Meken naten. Ne mengjes Ualidi dergoi tetedhjete kalores pas tij, por ai u arratis. Hyseini gjithashtu u largua per ne Meke menjehere pas, pa bere betimin e besnikerise ndaj Jezidit. I pakenaqur me deshtimin e tij per te marre besnikerine, Jezidi zevendesoi Ualidin me Amr ibn Said si guvernator.

Ne kundershtim me Hyseinin dhe Ibn el-Zybejrin, Abdullah ibn Umeri, Abdurrahman ibn Ebu Bekiri dhe Abdullah ibn Abasi, te cilet kishin kundershtuar emerimin e Jezidit nga Muavija, tani i betohen per besnikeri atij.



                                     

3.1. Mbreterimi Sulmi ne Qerbela

Ne Meke Hysajni mori letra nga banoret e Kufes, duke e ftuar ate per ti udhehequr ata ne revolte kunder Jezidit. Per te vleresuar situaten ne Kufa, Hyseini dergoi kusheririn e tij Muslim ibn Akil. Ai gjithashtu i dergoi letra Basres, por lajmetari i tij iu dorezua guvernatorit Ubejdullah ibn Zijadit dhe u vra. Ibn Akili u prit me mbeshtetje te madhe ne Kufa dhe e informoi Hyseinin per situaten, duke sugjeruar qe ai te bashkohet me ta ne Kufa. Jezidi urdheroi Ubejdullah ibn Zijadin te shkoje ne Kufa dhe te ekzekutoje ose burgose Ibn Akilin. Ibn Zijad e shtypi rebelimin pa meshire dhe vrau ibn Akilin.

I inkurajuar nga letra e Ibn Akilit, Hysejni u nis per ne Kufa, duke injoruar paralajmerimet nga Abdullah ibn Umeri, Abdullah ibn el-Zybejr dhe Abdullah ibn Abas se banore e Kufes nuk mund te besoheshin. Gjate rruges per ne Kufa, ai mori raportin e vdekjes se Muslim ibn Akilit ne duart e njerezve te Jezidit dhe se Kufanet kishin ndryshuar ane. Hysejni dhe shoket e tij, megjithate, vazhduan udhetimin e tyre drejt Kufes. Ibn Zijad dergoi rreth 4000 burra, te cilet i detyruan te dilnin ne kamp ne shkretetiren e Qerbelase. Hysejni dhe 72 shoke te tij meshkuj u vrane me 10 tetor 680. Familja e Hysejnit u moren si te burgosur. Kjo ngjarje krijoi nje proteste te gjere dhe imazhi i Jezidit pesoi shume. Ai gjithashtu ndihmoi kristalizimin e thjeshte te kundershtimit te Jezidit ne nje levizje kunder Umajadeve bazuar ne aspiratat e Dinastise se Aliut dhe kontribuoi ne zhvillimin e identitetit shiit.

                                     

3.2. Mbreterimi Revolta e Abdullah ibn el-Zybejrit

Ibn el-Zybejri fshehurazi filloi marrjen e betimit per besnikeri ne Meke. Pasi degjoi kete, Jezidi dergoi nje zinxhir argjendi tek ibn el-Zybejri me qellim qe ta qetesonte ate. Por ai e fundit refuzoi. Pastaj Jezidi dergoi per ta arrestuar nje force te udhehequr nga vellai i ibn el-Zybejrit, Amr, i cili ishte ne kundershtim me vellain e tij. Forca u mposht dhe Amr u vra. Pas vdekjes se Hyseinit ne Qerbela, ndikimi ibn el-Zybejrit arriti ne Medine dhe Kufa. Per te kundershtuar ndikimin ne rritje te ibn el-Zubejrit ne Medine, Jezidi ftoi njerzit me ndikim te qytetit ne Damask dhe u perpoq te ndikonte tek ata me dhurata. Ata, megjithate, ishin te pashprese dhe ne kthimin e tyre ne Medine treguan perralla per stilin e jetes se tij dhe praktikave te konsideruara nga shume njerez te pavlera, duke perfshire pirjen e veres, gjuetine me kafshet dhe dashurine e tij per muziken. Medineja hoqi dore nga besnikeria e tyre ndaj Jezidit pasi degjoi keto detaje dhe deboi guvernatorin dhe umajadet qe banonin ne qytet. Jezidi dergoi nje ushtri prej 12.000 burra nen komanden e Muslim ibn Ukba per te rifituar Hixhazin. Deri ne fund te Gushtit te 683 Ibn Ukba iu afrua Medines dhe i dha Medines tre dite per te rishikuar, por u refuzua. Kur perfundoi ultimatumi, filloi beteja ne te cilen Medinasit u munden. Pas plaçkitjes se qytetit per tre dite dhe duke detyruar rebelet te rinovojne besnikerine e tyre, ushtria siriane u nis per ne Meke per te nenshtruar ibn el-Zybejrin. Sipas nje historie, qyteti nuk u plaçkit, por vetem kryetaret e rebelimit u ekzekutuan. Ibn Ukba vdiq ne rrugen per ne Meke dhe urdheroi ti kalonte Hysein ibn Numajr el-Sakuni, i cili e rrethoi Meken ne Shtator 683. Rrethimi zgjati disa jave, gjate se ciles Qabja u dogj. Vdekja e papritur e Jezidit ne Nentor 683 perfundoi fushaten dhe e hodhi kalifatin ne rremuje dhe lufte civile. Ibn el-Zybejri e shpalli veten hapur kalif ku Iraku dhe Egjipti erdhen ne pushtetin e tij.

                                     

4. Vdekja dhe pasardhesit

Jezidi vdiq ne Nentor 683 ne Huvarin. Mosha e tij raportohet te kete qene midis 35 dhe 39 vjeç. Djali i tij Muavije II, te cilin e kishte emeruar, u be halif. Megjithate, kontrolli i tij ishte i kufizuar ne disa pjese te Sirise megjithate, dhe ai vdiq pas disa muajsh nga disa semundje. Disa burime te hershme pohojne se Muavije II abdikoi para vdekjes se tij. Sidoqofte, Marvan ibn Hakami u be kalifi me pas dhe halifati Sufjanid mbaroi.

                                     

5. Trashegimia

Jezidi konsiderohet si nje figure e keqe nga shume myslimane, veçanerisht nga Shiitet. Ai ishte personi i pare ne historine e Kalifatit qe emeruar si trashegimtar ne baze te lidhjes me gjak, dhe kjo u be tradite me pas. Ai konsiderohet si nje tiran qe ishte pergjegjes per tri krime te medha gjate kalifatit te tij: vdekja e Hysein ibn Ali dhe pasuesve te tij ne Betejen e Qerbelase e cila konsiderohet nje masaker; pas betejes se el-Harra, ne te cilen trupat e gjeneralit te Jezidit, Muslim ibn Ukba plaçkiten qytetin e Medines; dhe djegia e Qabes gjate rrethimit te Mekes, e cila u hodh mbi komandantin e Jezidit Hysejn ibn Numejr. Per me teper, per shkak te zakoneve te tij te pirjes, vallezimit dhe gjuetise, dhe mbajtja e kafsheve shtepiake si qenet dhe majmunet, ai konsiderohet i pavlere dhe i padenje per udheheqjen e bashkesise muslimane.

Perkunder reputacionit te tij ne qarqet fetare, historianet akademike pergjithesisht portretizojne nje pikepamje me te favorshme per Jezidin. Sipas Jullius Wellhausen, Jezidi ishte nje sundimtar i bute, i cili perdori dhunen vetem kur ishte e nevojshme dhe nuk ishte nje tiran qe tradita fetare e portretizon ate. Michael Jan de Goeje e pershkruan ate si "nje princ dashamires dhe bujar". Sipas GR Hawting, ai u perpoq te vazhdonte politikat diplomatike te babait te tij. Por, ndryshe nga Muavije, ai nuk pati sukses ne fitimin e opozites me dhurata dhe ryshfete. Ne pikepamjet e Bernard Lewis, Jezidi ishte nje sundimtar i afte, por u kritikua shume nga historianet e arabeve me vone.

Ai nderpreu politiken e Muavijes per bastisjet kunder Perandorise Bizantine dhe u perqendrua ne stabilizimin e kufijve. Ishujt ne Detin e Marmara u braktisen.



                                     

6. Burime

Goldschmidt Jr., Arthur; Al-Marashi, Ibrahim 2019. A Concise History of the Middle East. New York: Routledge. ISBN 978-1-138-62397-2.

  • Morony, M. G., red. 1996. The History of al-Tabarī, Volume XVIII: Between Civil Wars: The Caliphate of Muʿāwiyah, 661–680 A.D./A.H. 40–60. Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 9780873959339. Morony, M. G., red. 1996. The History of al-Tabarī, Volume XVIII: Between Civil Wars: The Caliphate of Muʿāwiyah, 661–680 A.D./A.H. 40–60. Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 9780873959339. Morony, M. G., red. 1996. The History of al-Tabarī, Volume XVIII: Between Civil Wars: The Caliphate of Muʿāwiyah, 661–680 A.D./A.H. 40–60. Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 9780873959339.
  • Madelung, Wilferd 1997. The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. ISBN 0-521-64696-0. Madelung, Wilferd 1997. The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. ISBN 0-521-64696-0. Madelung, Wilferd 1997. The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. ISBN 0-521-64696-0.
  • Wellhausen, Julius 2000. The Arab Kingdom and Its Fall. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-20904-5. Wellhausen, Julius 2000. The Arab Kingdom and Its Fall. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-20904-5. Wellhausen, Julius 2000. The Arab Kingdom and Its Fall. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-20904-5.
                                     

7. Leximi te metejshem

  • Wellhausen, Julius 2000. The Arab Kingdom and Its Fall. Taylor & Francis. ff. 140–167. ISBN 978-0-415-20904-5. Wellhausen, Julius 2000. The Arab Kingdom and Its Fall. Taylor & Francis. ff. 140–167. ISBN 978-0-415-20904-5. Wellhausen, Julius 2000. The Arab Kingdom and Its Fall. Taylor & Francis. ff. 140–167. ISBN 978-0-415-20904-5.
                                     
  • myslimane të udhëhequr nga Halid bin el - Velid, Ubejde b. Ebu ʿ el - Xherrah, Jezid b. Sufjan Ebi, Shurahbīl b. Hasan dhe ʿ Amr b. al - ʿs si Damask u dorëzua
  • 717 720 Jezid II - 720 724 Hisham - 724 743 El - Velid II - 743 744 Jezid III - 744 Ibrahim - 744 Mervan II - 744 750 Abd er - Rahman I - 756 788 Hisham I - 788 796
  • ibn Jezid dhe Masruk ibn al - Ajda Abdullah është veçanërisht e rëndësishme për komentarët e tij dhe traditat mbi interpretimin e Kur an, duke qenë i pranishëm
  • Imam Sherik ibn Abdullah ra Ndërroi jetë 178 A.H. 14. Imam Afijeh ibn Jezid ra Ndërroi jetë 180 A.H. 15. Imam Abdullah ibn Mubarak ra Ndërroi
  • Abu Yazid 873 - 19 gusht 947 ka qene një udhëheqës i revoltës së fundit të madhe të Charidschiten në Ifriqiya 943 - 947 kundër Fatimidëve. Abu Yazid
  • Ibn Ubejd Ibn Abd Jezid Ibn Hashim Ibnul - Mutalib Ibn Abd Menaf Ibn Kusi Ibn Kilab Ibn Murrah Ibn Ka b el - Lu ij Ibn Galib, imami i njohur si Imam Shafi u
  • e tij, ai fyen All - llahun dhe glorifies Jezid vrasësi i Imam Hussain dhe se Naik ka mbështetur Laden dhe i bëri thirrje të gjithë myslimanët të bëhen