Back

ⓘ Kognicioni ose njohja eshte proces ne te cilin te informacioni shqisor transformohet, reduktohet, elaborohet, regjistrohet, rishfaqet, dhe perdoret. Ne shkence, ..




Kognicioni
                                     

ⓘ Kognicioni

Kognicioni ose njohja eshte proces ne te cilin te informacioni shqisor transformohet, reduktohet, elaborohet, regjistrohet, rishfaqet, dhe perdoret. Ne shkence, kognicioni eshte procesimi mendor qe perfshin vemendjen e kujteses punuese, qe kupton dhe prodhon gjuhen, llogaritjen, arsyetimin, zgjidhjen e problemeve, dhe marrjen e vendimeve. Disiplina te shumta, si psikologjia, filozofia dhe linguistika, te gjitha studiojne kognicionin. Sidoqofte, perdorimi i ketij termi dallon ne mes disiplinave; per shembull, ne psikologji dhe shkence kognitive, "kognicioni" zakonisht i referohet pikepamjes se procesimit te informatave te funksioneve psikologjike te individit. Kognicioni gjithashtu perdoret ne nje dege te psikologjise sociale te quajtur kognicioni social per te shpjeguar qendrimin, atribuimin, dhe dinamikat grupore. Ne psikologjine kognitive dhe ne inxhinjerine kognitive, kognicioni merret ne menyre tipike si procesim i informacionit ne mendjen apo trurin e operatorit.

Kognicioni eshte aftesi per te perpunuar informacionin, per te perdorur njohurine, dhe per te ndryshuar preferencat. Kognicioni, apo proceset kognitive, mund te jene natyrale apo artificiale, te vetedijshme apo te pavetedijshme. Keto procese analizohen nga perspektiva te ndryshme brenda konteksteve te ndryshme, veçanerisht ne fushat e linguistikes, anestezise, neuroshkences, psikiatrise, psikologjise, filozofise, antropologjise, sistemikes, dhe shkences kompjuterike. Ne psikologji dhe filozofi, koncepti i kognicionit eshte ngushte i lidhur me konceptet abstrakte si mendja dhe inteligjenca. Kognicioni perfshin funksionet mendore, proceset mendore mendimet, dhe gjendjet e entiteteve inteligjente.

                                     

1. Etimologjia

Njohja e fjales daton ne shekullin e 15-te, kur do te thoshte "te menduarit dhe vetedijes". Vemendja ndaj proceseve kognitive erdhi rreth me shume se tetembedhjete shekuj me pare, megjithate, duke filluar me Aristotelin 384-322 pes dhe interesin e tij per veprimet e brendshme te mendjes dhe si ato ndikojne ne pervojen njerezore. Aristoteli perqendrohej ne fusha njohese qe kishin te benin me kujtesen, perceptimin dhe imazhet mendore. Ai vendosi shume rendesi per te siguruar qe studimet e tij ishin te bazuara ne prova empirike, dmth., Informacioni shkencor qe mblidhet nepermjet vezhgimit dhe eksperimentimit te ndergjegjshem. Dy mijevjeçare me vone, kur psikologjia u shfaq si nje fushe lulezimi ne Evrope dhe pastaj fitoi nje studim ne Amerike, shkencetare te tjere si Wilhelm Wundt, Herman Ebbinghaus, Mary Whiton Calkins dhe William James do te ofronin kontributin e tyre ne studimin e njohurive njerezore. Wilhelm Wundt 1832-1920 theksoi nocionin e asaj qe ai e quajti introspekti: shqyrtimin e ndjenjave te brendshme te nje individi. Me introspekti, subjekti duhet te ishte i kujdesshem per te pershkruar ndjenjat e tij ose te saj ne menyren me objektive te mundshme, ne menyre qe Eundt te gjeje informacion shkencor. Megjithese kontributet e Eundt nuk jane aspak minimale, psikologet moderne i gjejne metodat e tij te jene mjaft subjektive dhe zgjedhin te mbeshteten ne procedura me objektive te eksperimentimit per te nxjerre perfundime rreth procesit kognitiv te njeriut.

Hermann Ebbinghaus 1850-1909 kreu studime njohese qe kryesisht shqyrtuan funksionin dhe kapacitetin e kujteses njerezore. Ebbinghaus zhvilloi eksperimentin e tij ne te cilin ai ndertoi mbi 2.000 rrokje te bera nga fjalet e padukshme, per shembull EAS. Ai pastaj shqyrtoi aftesine e tij personale per te mesuar keto jo-fjale. Ai me dashje zgjodhi jo-fjale ne krahasim me fjalet e verteta per te kontrolluar per ndikimin e pervojes se meparshme ekzistuese mbi ate qe fjalet mund te simbolizonin, duke bere te mundur me te lehte kujtimin e tyre. Ebbinghaus vezhgoi dhe hipoteza nje numer variablash qe mund te kene ndikuar ne aftesine e tij per te mesuar dhe per te kujtuar jo fjalet qe ai krijoi. Nje nga arsyet, perfundoi ai, ishte koha mes paraqitjes se listes se stimujve dhe recitimit ose kujteses se njejte. Ebbinghaus ishte i pari qe regjistroi dhe komplotonte nje "kurbe mesimi" dhe nje "harfe ne harrese". Vepra e tij ndikoi rende ne studimin e pozicionit serial dhe efektin e saj ne kujtese, diskutuar ne seksionet pasuese.

Mary Whiton Calkins 1863-1930 ishte nje pionier amerikan me ndikim ne sferen e psikologjise. Puna e saj u perqendrua gjithashtu ne kapacitetin e kujteses njerezore. Nje teori e perbashket, e quajtur efekti i fundit, mund ti atribuohet studimeve qe ajo zhvilloi. Efekti i fundit, i diskutuar gjithashtu ne seksionin e eksperimentit te mevonshem, eshte tendenca qe individet te jene ne gjendje te kujtojne me saktesi artikujt perfundimtare te paraqitur ne nje varg stimujsh. Teoria e Calkinit eshte e lidhur ngushte me studimin e lartpermendur dhe perfundimin e eksperimenteve te kujteses te kryer nga Hermann Ebbinghaus.

William James 1842-1910 eshte nje tjeter figure kryesore ne historine e shkences njohese. James ishte mjaft i pakenaqur me theksin e Wundt per introspekti dhe perdorimin e Ebbinghaus nga stimulimet e pakuptimta. Ai vendosi te fokusohet ne pervojen te nxenit njerezor ne jeten e perditshme dhe rendesine e tij per studimin e njohjes. Kontributi me i rendesishem i James-it ne studim dhe ne teorine e njohjes ishte Parimet e Psikologjise se tij, qe parimisht shqyrton aspektet e njohjes si perceptimi, kujtesa, arsyetimi dhe vemendja.

                                     

2. Terapia kognitive

Terapia konjitive eshte nje nga terapite kryesore ne baze te se ciles qendron ndihma e specializuar ndaj klienteve per te ndryshuar menyren e tyre te menduarit. Kjo terapi ka per qellim te zevendesoje sjellje te padeshiruara me modele sjelljeje te shendetshme.

Terapia konjitive dhe ajo e sjelljes perqendrohen ne zbulimin e motiveve te nje sjelljeje te keqpershtatur. Terapistet e sjelljes perpiqen te mesojne pacientet se si te ndryshojne sjelljen,duke I bere ata te vetedijshem per modelet e tyre te shtremberuara te menduarit, nepermjet procesit te ristrukturimit njohes. Ne praktiken klinike, terapistet konjitive perdorin tekniken e terapise se sjelljes.

Pra, terapia konjitive, me kerkimet e saj, eshte veçanerisht e interesuar per njohjen dhe trajtimin e depresionit. Zhvendosja e njohjes shihet si mekanizmi kryesor me te cilin ndodhin ndryshime te qendrueshme emocionale dhe te sjelljes. Trajtimi eshte shume bashkepunues, i pershtatur, fokusuar ne aftesi dhe bazuar ne nje konceptualizim te rasteve. Terapia njohese eshte nje trajtim shkencerisht i vlefshem qe eshte treguar te jete shume efektiv ne trajtimin e problemeve dhe çrregullimeve te shumta psikologjike. Çuditerisht, shumica e formave te tjera te terapise nuk jane vertetuar klinikisht nga kerkimet eksperimentale. Edhe me e habitshme, shume nga ata qe jane testuar nuk kane provuar te jene shume efektive. Terapia njohese nga ana tjeter ka qene subjekt i me shume se 300 studimeve shkencore dhe konsiderohet te jete nder trajtimet me efektive per depresion, ankth dhe shume probleme te tjera. Per shkak se eshte kaq efektive, terapia njohese zakonisht eshte me e shkurter sesa terapia tradicionale e terapise. Disa njerez kane nevoje per pak se 6 seanca per te arritur qellimet e tyre. Njerez te tjere me probleme me te gjata mund te kene nevoje per disa muaj ose me shume per te trajtuar ne menyre adekuate nevojat e tyre te trajtimit.

SI PUNON TERAPIA KONJITIVE?

Puna njohese e terapise bazohet ne ate qe njihet si modeli kognitiv i emocioneve dhe sjelljes. Me pak fjale, modeli njohes shpjegon marredhenien midis mendimeve, ndjenjave dhe sjelljes. Njerezit zakonisht i atribuojne shqetesimet e tyre ne situata te veshtira, por ne realitet, jane reagimet tona ndaj situatave qe jane me shume per tu fajesuar. Situatat mund te shkaktojne te menduarit teper negativ ose te shtremberuar. Keto mendime te shtremberuara rezultojne me emocione negative dhe sjellje te pakapshme. Me fjale te tjera, perceptimet shpesh diktojne se si ndihemi dhe ate qe bejme.

                                     

2.1. Terapia kognitive TE MESUARIT KOGNITIV

Si kushtezimi klasik ashtu edhe ai veprues jane qe te dy shembuj te mesuarit me ane te shoqerimit. Nje tip tjeter I te mesuarit mbeshtetet me shume ne proceset njohese. Te mesuarit kognitiv, nenkupton se per te marre vendime lidhur me sjelljen e tij, individi perdor strukturat mendore dhe kujtesen. Tre llojet te mesuarit latent e padukshem dhe te mesuarit permes vezhgimit.

Isajti

Te mesuarit me ane te insajtit eshte nje lloj I te mesuarit kognitiv. Ne nje nga eksperimentet klasik te kryer me 1927, psikologut geshtaltist Wolfgang Kohler vezhgoi nje shimpaze qe mundohej te kapte nje tufe bananesh te varura aq lart saajo nuk mund ti kapte. Kafsha kerceu disa here por shpejt ndaloi dhe pa rreth e qark kafazit. Pastaj pas afro nje minute, shimpazeja vuri disa kuti njera mbi tjetren, u ngjit mbi to dhe I arriti bananet me lehtesi. Kohler e quajti kete rast nje shembull te insajtit ose te perceptimit te papritur te marrdhenieve te elementeve kognitive, te domosdoshem per te zgjidhur nje problem. Ne kete situate nuk ka ndonje formesim gradual te reagimit te permes perforcimit. Kohler argumentoi se, proceset kognitive e lejuan kafshen te zgjidhte problemin, pa patur nevoje te perdorte alternative te ndryshme permes provash dhe gabimesh.

Te mesuarit latent dhe hartat kognitive

Faktoret kognitive jane thelbesore edhe per te mesuarit latent. Te mesuarit latent ndodh atehere kur individi fiton dije per diçka, por nuk I manifeston ato deri sa te jete I motivuar per ta bere kete gje. Ne librin e tij te titulluar" Sjellja e qellimshme te njerzit dhe kafshet” te botuar me 1932, Edeart Tolman pohoi se qellimi eshte I rendesishem per procesin te mesuarit. Ai e argumentoi se te kuptuarit eshte çelsi I te mesuarit dhe perforcimi duhet vetem per te motivuar individin qe te mesojee sjelljen e mesuar. Ne nje eksperiment Tolman dhe Holzik, 1930 tre grupe kaviesh u mbajten per 17 dite rrjesht ne nje labirint kompleks. Njeri grup nuk mori kurre perforcim ne formen e ushqimit, gjersa arriti ne fund te labirintit. Orientimi I tyre ne labirint ishte I keq gjate gjithe labirintit. Grupi I dyte mori vazhdimisht shperblim ne formen e ushqimit dhe kaviet e permisuan orientimin e tyre gjate gjithe eksperimentit. Grupi I trete nuk mori perforcim per 10 ditet e para, por mori perforcim te vazhdueshem per 7 ditet e fundit te eksprimentit. Orientimi I ketij grupi ne 10 diteshin e pare ishte I keq, por me te marre shperblimin, orientimi I tyre ne labyrinth u permisua aq shume sa edhe orientimi I grupit te dyte, qe u perforcua gjate gjithe eksperimentit. Tolman tolan argumentoi se grupi I trete kishte mesuar ne labyrinth, por nuk e kishte shfaqur kete gje, gjersa u motivua per ta bere kete. Tolman 1948 tregoi se te kavjet ishte krijuar nje harte kognitive ose nje perfaqesim mendor I labirintit. Hartat kognitive na ndihmojne te mesojme ne menyre te qellimte. Ajo eshte e ngjashme me konceptin e skemes te perdorur nga Piaget ne teorine e tij te zhvillimit kognitiv.

Te mesuarit permes vezhgimit

Nje lloj tjeter I te menduarit kognitiv eshte te mesuarit permes vezhgimit. Psikologu social, Albert Bandura 1977 argumentoi se, perforcimi eshte I rendesishem per te mesuarit. Por, ashtu si Tolman, Bandura mendonte se perforcimi ka te beje me shume me motivimin sesa me vete procesin te mesuarit. Sot kjo teori njihet si teoria te mesuarit social. Nje nga studimet me te mira te Bandures eshte eksperimenti I vitit 1961 me te cilin ai dhe koleget e tij studiun ndikimin te mesuarit vezhgues ne agresivitetin e femijeve. Shpesh sjelljet e pershtatshme dhe rolet gjinore te tilla sit e veshurit si mami, te rruajturit si babi, ose te gatuarit, femijet I pervetesojne me ane te vezhgimit dhe te imitimit te prinderve te tyre. Shpesh prinderit as I perforcojne dhe as ua shpjegojne sjelljet femijeve, por ata sherbejne si modele, qe vezhgohen prej femijeve dhe behen per ta burim mesimi. Qe te jete efektiv, te mesuarit vezhgues duhet te kaloje neper 4 faza. Se pari, duhet ti kushtojme vemendje modelit te rolit. Ne jemi prirur ta bejme kete me shpesh kur jemi te motivuar dhe kur besojme se ai model sjellje na pershtatet. Kjo na ndihmon te shpjegojme pse disa here studentet e kane te veshtire te mesojne konceptet e lendeve mesimore, nderkohe qe mund fare lehte te mesojne te kryejne aktivitete sportive dhe te mbajne mend kenget e suksesshme te koheve te fundit. Se dyti, ne duhet te depozitojme vezhgimet ne kujtesen tone. Se treti, duhet te jemi ne gjendje te kujtojme çka kemi mesuar ne momentin qe jemi te motivuar per tu sjelle ne nje menyre te caktuar. Se katerti, nese deshirojme qe sjellja jone te perseritet vazhdimisht ajo duhet perforcuar. Te mesuarit kognitiv perfshihet ne shume situate jetesore. Ne perdorim insajtin per te zgjidhur problemet dhe shfrytezojme ate çka kemi vezhguar per te marre vendime qe lidhen me sjelljen tone. Roli I te mesuarit kognitiv diskutohet permes zbatimesh te ndryshme ne fushen e zgjidhjes se problemeve dhe te menduarit, ne fushen e motivacionit, personalitetit dhe sjelljes sociale.



                                     

3. = Teoria kognitiviste e Piazhese per zhvillimin

Piazheja,psikolog Zvicerian,u perpoq qe te kuptonte si formohen dhe funksionojne strukturat kognitive ose skemat. Ai thote se ne trashegojme nje metode te funksionimit intelektual,qe na bene te afte te reagojme ndaj mjedisit me ane te formimit te strukturave kognitive. Ai sugjeron se dy mekanizma, adaptimi dhe organizimi,jane pergjegjes per zhvillimin e strukturave kognitiveskemave. Adaptimi eshte proçesi me ane te cilit individi pershtat te menduarit e tij ne situata te reja. Adaptimi perbehet nga tre elemente: Asimilimi,akomodimi dhe ekuilibri Asimilimi eshte fitimi i informacionit te ri,duke perdorur strukturat skemat mendore ekzistuse ne pergjigje,te stimujve te rinj. Kur asimiloni diçka,ju e brendesoni ate.Ne e marrim ushqimin ne strukturen e gojes sone dhe e ndryshojme ate qe ti pershtatet gojes dhe aparatit tretes. Ne i marrim objektet,konceptet,dhe ndodhite ne mendjen tone,ne menyre te ngjashme. Ne i brendesojme ato ne strukturat tona mendore ne menyre te njejte:i ndryshojme ato ashtu siç ndryshojme ushqimin me qellim qe ky ti pershtatet strukturave tona fizike. P.sh,ju studioni idete e Piazhese per zhvillimin dhe perpiqeni qe ti kuptoni ato. Kjo kerkon perpjekje. Ju perpiqeni qe ti kuptoni ato duke perdorur strukturat kognitive qe ju tashme zoteroni.Ju jeni duke asimiluar idete e Piazhese. Kjo do te thote se ju po i merrni ato ne mendjen tuaj dhe po mundoheni qe tu jepni nje forme me qellim qe ato te pershtaten me strukturat tuaja mendore ekzistuse. Akomodimi eshte pershtatja ndaj informacionit te ri me ane te krijimit te strukturaveskemave te reja,kur skemat ekzistuse nuk perballojne dot kete informacion. Ne,gjithashtu,ndryshojme si rezultat i asimilimit.Kjo do te thote se ne akomodohemi ndaj asaj qe ne kemi marre. Ushqimi qe ne hame shkakton ndryshime biokimike.Stimujt qe ne inkorporojme ne mendjen tone,shkaktojne ndryshime mendore. P.sh,idete e Piazhese siellin ndryshime ne pikpamjen tuaj per inteligjencen dhe zhvillimit intelektual. Ndryshimet ne strukturat mendore,shkaktojne ndryshime koresponduse ne siellje. Ky eshte procesi i akomodimit.

Ekuilibri

Ekuilibri eshte nje balance mes skemave dhe akomodimit, nje gjendje ne te cilen femija ndjehet komfort,sepse ajo qe ndesh ne mjedisin perreth saj, perputhet me ate,te cilen ajo eshte mesuar te besoje. Ne kohen qe perpiqemi qe ta pershtatim materialin e ri ne strukturat mendore ekzistuese,ne perpiqemi qe te rruajme nje balance mes asimilimit dhe akomodimit qe quhet ekuiliber nje forme e veterregullimit qe perdore njeriu per te realizuar nje koherence dhe stabilitet ne konceptin qe i ben botes Disekuilibri lind kur ka nje konflikt mes realitetit te femijes dhe konceptit qe i ben femija ketij realiteti,kur asimilimi nuk ben me pune dhe nevojitet akomodimi. Konflikti zgjidhet duke fituar menyra te reja te menduarit me qellim qe femija te perputhe ate qe ai vezhgon me menyren sesi e koncepton. Deshira per ekuiliber behet nje faktor motivues qe i shtyn femijet ne stadet me te larta te zhvillimit kognitiv.

Organizimi

Organizimi eshte tendenca qe ka njeriu per te sistematizuar dhe kombinuar proceset ne sisteme koherente dhe te nderlidhura logjikisht. Aktiviteti yne mendore nuk eshte nje diçka e rendesishme.Strukturat kognitive qe ne formojme na lejojne qe te perfshihemi ne nje te menduar edhe me kompleks. Strukturat fizike na japin nje analogji per idene e Piazhes per organizimin.Per te lexuar kete material ju ktheni faqen,levizni syte etj. Te gjitha keto struktura fizike organizohen me qellim qe te arrini te lexoni materialin.Ne menyre te ngjashme,per te kuptuar kete material, strukturat tuaja te pershtatshme organizohen me qellim qe te asimiloni dhe te akomodoni.

Skemat

Asimilimi dhe akomodimi jane te pandare.Ata jane dy procese plotesuese te nje mekanizmi te vetem.Skemat jane modele te organizuara te mendimit dhe veprimit, me fjale te tjera,jane strukturat kognitive dhe sjelljet qe perbejne nje njesi te organizuar.Skemat na ndimojne qe te pershtatemi me mjedisin dhe mund te mendohen me mire si perfaqesime te brendshme te aktiviteteve dhe eksperiencave tona.Nje skeme emertohet sipas aktivitetit qe ajo perfaqeson: p.sh,skema te kapurit,e thithjes,e flakjes e goditjes etj. Mendoni nje foshnje qe eshte duke arritur dhe kapur nje batanie. Femija menjehere fillon qe te mesoje per materialin,p.sh per peshen e saj,permasen etj. Femija eshte duke formuar nje strukture kognitiviste per batanien. Kur femija kombinon dijen rreth batanies me aktin per ta arritur ate,Piazheja e quante kete sjellje nje skeme,ne kete rast skema e kapjes. Organizimi dhe adpatimi funksionojne ne menyre te njejte, si te femijet,ashtu edhe te rriturit,ndersa skemat pasojne ndryshimet ne momente te ndryshme te jetes. Si pasoje,ka ndryshime reale ne menyrat sesi mendojne te rriturit dhe femijet. psh skemat e foshnjave jane sensore dhe motorrikeato shpesh quhen reflekse.Ne femijerine e hershme,skemat behen me mendorekonceptet dhe kategorite, ndersa ne adoleshence behen me komplekse. Si formohen keto skema sipas Piazhes? Stimujt vijne nga mjedisi dhe flirtohen permes mekanizmave funksionale,qe jane adaptimi dhe organizimi,e perdorin stimulin qe te formojne struktura te reja ose te ndyshojne strukturat ekzistuese. P.sh,ju mund te keni patur idene tuaj per inteligjencen,por tani ju e ndryshoni strukturen tuaj si rrjedhoje e dijeve te reja.

Stadet e zhvillimit kognitiv

Piazheja besonte se individi zhvillohet kognitivisht,permes formimit te strukturave kognitive me te sofistikuara ne kohen qe kalon permes kater stadeve.

Stadi SensomotorikLindja gjer ne 2 vjec

Stadi sensoromotorik Lindja gjer ne 2vjeç. Te menduarit kufizohet ne eksperiencen sensore imediate dhe sjelljen motorike. Ndryshe quhet stadi sensomotorik. Eshte nje lloj te menduari prove- gabim. Femija e njeh objektin vetem ne saj te veprimit direkt mbi objektin. Keshtu psh., nje biberon njihet prej femijes si diçka qe mund te thithet, te shihet, preket dhe cilesite e tij qe mund te njihen jane ato qe zbulohen prej te parit, te thithurit, te prekurit. Nje biberon eshte ajo qe femija sheh, ajo qe femija prek, dhe ajo qe femija shijon kur e merr ne gojem. Femija nuk kupton qe biberoni apo ndonje objekt tjeter mund te ekzistoj diku tjete ne hapesire apo ne kohe, kur ai nuk vepron direkt mbi te. Femija funksionon sipas parimit:" jashte te parit, jashte mendjes". Kjo per arsye se femija eshte i pa aft te ndertoj nje simbol fjale, imazh qe perfaqson dicka tjeter Kjo ben qe femija te kufizohet ne pervojen e tij imediate.

Stadi paraoperacional2-7 vjeç.

Aty nga mosha 18-24 muajshe, femija eshte ne gjendje qe te formoje dhe perdore simbole qe perfaqesojne objektet dhe eksperiencen e tyre, Por, duhet thene, se femija me ane te perdorimit te simboleve eshte ne gjendje qe te perfaqesoje vetem gjendjet te qenit, te ekzistuarit dhe jo diçka qe ndryshon nga nje gjendje ne nje gjendje tjeter. Ne kete stad, femija fillon te jete ne gjendje qe te kuptoje perspektiven e tjetrit, te klasifikoje objekte dhe te perdore nje logjike te thjeshte ketu mungon te arsyetuarit logjik. Stadi i operacioneve konkrete 7-12 vjeç. Ketu femija behet i afte per te menduar sesi gjerat ndryshojne nga nje gjendje ne nje gjendje tjeter fitojne aftesine e konservimt. Zhvillohen operacione te reja te brendshme mendore si p.sh, mbledhja, zbritja dhe perfshirja e gjerave ne klasa. Femija eshte perseri i lidhur me eksperiencat konkrete specifike, por mund te kryeje si manipulime fizike ashtu edhe manipulime mendore. Stadi i operacioneve formale 12 vjeç e siper. Nese ne stadin, e operacioneve konkrete arrin te mendoje per sendet, ne stadin e operacioneve formale, femija arrin te mendoje per mendimet d.m.th., eshte i afte te mendoje jo vetem per objektet me te cilat ka te beje konkretisht, por edhe per gjera qe nuk kane ekzistence konkrete, qe ai nuk i ka pare dhe qe nuk kane ndodhur ndonjehere, p. sh., ngjarje hipotetike te tilla si p. sh. si do te jete bota pas 50 vjetesh etj. Adoleshenti mund te mendoje per idealet, filozofine, dashurine dhe koncepte te tjera abstrakte. Ai mund t’ i organizoje idete dhe objektet ne menyre sistematike dhe te mendoje ne menyre deduktive. _Qe te kuptosh çdo stad te zhvillimit kognitiv, duhet te kesh parasysh progresin e femijes ne çdo stad te hershem. Forma te arsyetuarit qe zhvillohet ne nje moshe te caktuar, nuk zevendeson plotesisht format me te hershme te arsyetimit. Piazheja ka pohuar se njerezit funksionojne ne nivelin formal operaciol vetem per disa ore ne dite dhe shumicen e kohes e kalojnene formen prove- gabim te menduarit.

                                     

3.1. = Teoria kognitiviste e Piazhese per zhvillimin Teoria e Lev Vigotskit

Vigotski mendonte se kishte nje ide unike per zhvillimin. Kjo ide unike ka te bej me faktin se ai identifikonte dy rruge per zhvillimin kognitiv ; proceset elementare qe jane biologjik e dhe proceset psikologjike qe jane esencialisht socialkulturore. Sjellja e femjeve lind si rezultat i bashkeveprimit te ketyre dy rrugeve. P.sh, zhvillimi i trurit perben bazen fiziologjike per shfaqjen te folurit te jashtem ose egocentrik, i cili gradualisht behet te folurit e brendshem, qe femijet perdorin per te udhehequr sjelljen e tyre. Ne teorine e Vigotskit ka tre gjera te rendesishme qe duhen ditur ; menyra unikale qe ai e perdor termin zhvillim, origjina sociale e mendjes, dhe roli i te coluri ne zhvillimin cogniti. Vigotcki mendonte se proceset elementare biologjike trasformohen ne menyre kualitative, me ane te proceseve te zhvillimt, ne proceset me te larta psikologjike te funksionimit. Me fjale te tjera, te folurit, ose te menduarit dhe te mesuarit, shpjegohen me te zhvillimit. Ai mendonte se shkencetaret e zhvillimit perqendrohen ne produktet e zhvillimit dhe jo ne proceset e zhvillimit qe i kane shkaktuar ato. Per te kuptuar zhvillimi kognitiv duhet te ekzaminojme proceset kulturore dhe sociale qe i formojne femijet. Por si ndikojne keto procese ne zhvillimin kognitiv? Ai beson se çdo funksion ne zhvillimin kulturor te femijes shfaqet dy here: se pari ne planin interpsikologiik shkembimet sociale me te tjeret dhe se dyti ne planin intrapsikologjik perdorimi i te folurit te brendshem per te drejtuar sjelljen. Si ndodh qe te transformohet aktiviteti i jashtem ne nje aktivet te brendeshem? Sipas Vigotsikt tansformimi i nje procesi interpersonal te fourit egocentrik, ne nje proces intrapersonal te folurit e brendshem, eshte rezultat i nje sere fazash te gjata te zhvillimit. Sipas tij, te folurit eshte nje nga mjetet me te fuqishme qe njeriu perdor per te progresuar menderisht. Kur gjuha dhe aktiviteti praktik, qe me pare zhvilloheshin ne linja te ndara, konvergohen, atehere, kjo perben nje ndodhi madhore ne zhvillim.

Zona e zhvillimit proksimal te perafert

Zona e zhvillimit proksimal te perafert eshte distanca mes nivelit aktual te zhvillimit, qe percaktohet nga zgjidhje individuale e problemave dhe nivelit me te larte potencial te zhvillimit, qe percaktohet nga zgjidhja e problemave me keshillat me te rriturve ose ne bashkepunim me moshataret me te suksesshem. Me fjale te tjera, eshte diferenca mes asaj qe femijet mund te bejne vetem dhe asaj qe mund te bejne me ndihmen te tjereve. Keto ide te Vigotskit shpien te nocioni i mbeshtetjes se strukturuar. Kjo eshte ndihma qe u jepet femijeve qe te kalojne nga veshtiresite fillestare, ne nje pike te tille, nga ku, me ane te ndihmes, ata ta mund ta kryejne detyren ne menyre te pavarur. Sipas Vigotskit instruksioni eshte efektiv, vetem kur ai i prin zhvillimit. Me fjale te tjera, kur te mesuarit zgjon ato funksione qe tashme jane maturuar dhe jane ne zonen e zhvillimit te perafert.

                                     

3.2. = Teoria kognitiviste e Piazhese per zhvillimin Teoria konjitiviste e motivacionit

Teoria konjitiviste e motivacionit ve theksin tek interpretimi I te menduarit dhe tek procesimi, pasi permes tyre individi arrin te parashikoje efektet immediate te nje veprimi konkret si dhe pasojat e pritshme te veprimeve qe ben. Ne kete menyre kjo teori merr persiper te analizoje mjetet instrumentale, planet ose projkte mendore te sjelljeve per periudha kohore te pritshme ose te largeta, duke kuptuar menyren se si mund te rritet forca e motivacionit te indivindi, deri ne realizimin e nje qellimi final. Megjithese kjo teori sot eshte shume e peerhapur ne psikologji, per te eshte diskutuar shume vite me pare. Keshtu, Tolman1932, propozoi nje teori kognitive te sjelljes se qellimshme. Sipas teorise se tij, kur individet mesojne se sjellje te caktuara çojne drejt qellimeve te caktuara, ata perpunojne ekspektacione kognitive, te cilat I motivojne per te kryer keto sjellje. Me pas Rotter1954, formuloi Toerine motivacionale te ekspektacion-vleres. Ai argumentoi se sjellja eshte rezultat I ekspektacioneve, dmth I asaj qe presim te ndodhe, per arritjen e qellimeve dhe te vleres qe kane keto qellime per individin. Ai theksonte se ne, kurdohere jemi te motivuar ta zmadhojme vleren e sjelljeve qe kemi zgjedhur. Psh supozoni nese ju duhet te zgjidhni midis planit te studimit per nje provim dhe planit per te vajtur ne kinema. Nese kalimi I klases preferohet me shume, pra ka vlere me te madhe, dhe ju besoni se ju duhet nje note e mire provimi, ky eshte ekspektacioni ose pritshmeria, atehere, atehere ndoshta do ta beni naten dite per kete gje dhe nuk do te shkoni ne kinema. Pritshmerite jane te bazuara ne perceptimet subjective. Ne situata te vecanta ato percaktohen jo vetem nga nevojat per perforcim, por edhe nga pritshmerite e pergjithshme te individit, te cilat bazohen ne eksperiencat e situatave te tjera te ngjashme qe jane perceptuar me pare. Duhet theksuar se Teoria e ekspektacioneve eshte e rendesishme per motivimin ne arritjen e suksesit, prandaj duke iu referuar nevojave te individit dhe pritshmerive te tij, Rotter vlersoi ne aspektin motivacional rendesine e lokusit te kontrollit duke e pare ate ne dy pamjet themelore te tij: Lokusi I brenshem I kontrollit qe I referohet faktit se arritjet individuale jane produkte karakteristike individuale, pra, produkte te aftesive. Lokusi I jashtem I kontrollit qe I referohet faktit se arritjet dhe pritshmerite jane te varura nga forca te tjera, nga fati ose shanset, nga shperblimet ose stimujt te tjere te jashtem.



                                     

3.3. = Teoria kognitiviste e Piazhese per zhvillimin Roli i trurit ne proceset kognitive

Truri vazhdon te ndryshoje gjate gjithe jetes dhe keto ndryshime ndikohen nga te nxenit.Truri I njeriut ndikon dhe ndikohet njeherazi nga te nxenit. Ne nje prej studimeve ne kete fushe eshte zbuluar se shoferet e taksive e kane nje pjese te hipokampusit te trurit me te madhe se shoferet e mjeteve te tjere. Ky ndryshim ne permasa ka lidhje me kohen qe personi ka punuar si shofer taksie.Shpjegimi ka te beje me faktin se kjo pjese e trurit eshte rritur ngaqe eshte perdorur me shume ne udhetimin neper qytete.Gjithashtu,studimet tregojne se te nxenet ndryshon komunikimin midis neuroneve. Keto ndryshime I bejne te afte femijet te perfshihen ne detyra komplekse, si integrimi I pervojave te se kaluarese me te tashmen. Afersisht,kjo ndodh rreth moshes 7 vjeç. Procesi I te nxenit ndihmohet edhe nga vezhgimi dhe vizualizimi,sepse truri reagon automatikisht. Per shembull,kur vezhgojme dike duke kryer nje veprim,zona e trurit tone qe do te perfshihej ne ate lloj veprimi,po qe se do ta kryenim vet,aktivizohej thjesht nga vezhgimi – truri e ben prove veprimin qe sheh duke u realizuar nga nje person tjeter. Kur shikojme nje objekt,ne tru aktivizohet nje zone e caktuar. Thjesht duke e perfytyruar objektin ne mendje,veme ne pune te pakten 2/3 se njejtes zone te trurit. Truri formeson dhe fomesohet nga aktivitetet e proceseve konjitive. Edhe ne nivel neutral,vetem pak minuta pasi femija nuk ka arritur te perpunoje nje informacion te caktuar,formohen sinapse te reja. Pra,edhe kur perpunojme informacion,pa arritur rezultatin qe deshirojme,bejme hapa perpara ne zhvillimin tone. Analiza,kontrolli,abstragimi,hapesira e kujteses,shpejtesia e perpunimit dhe nderlidhjes se informacionit bejne te mundur qe njeriu te vetedrejtohet dhe te çoje perpara zhvillimin e tij konjitiv. Rreth moshes 7 vjeçare,pjesa me e madhe e femijeve arrijne t’I zhvillojne keto aftesi konjitive.

Ata jane ne gjendje:

Te integrojne te tashmen me te kaluaren per te lidhur nje pervoje te meparshem me dicka qe po u ndodh aktualisht.

Te parashikojne te ardhmen. Femijet arrijne te dallojne me mire kohen ’me te afert’’ dhe kohen ’me te larget’’.

Te kuptojne shkakesine. Nese u ndodh diçka e panjohur,femijet 7 vjeç e siper zakonisht kerkojne te dijne pse.

Te mbeshteten ne kategorite semantike. Femijet gjithnje me shume organizojne dhe I ngulitin njohurite e tyre duke perdorur fjale dhe rrjete kuptimeshkoncepte dhe kategori

Te kapin lidhjet midis ngjarjeve dhe koncepteve. Femijet behen gjithnje me shume te afte per te kuptuar raportet abstrakte,te tilla si me I madh;me I vogel;me I shkurter;me I gjate dhe t’I perdorin keto koncepte ne menyre fleksibel.

                                     

3.4. = Teoria kognitiviste e Piazhese per zhvillimin Pikepamjet konjitive rreth te nxenit

Pikepamja konjitive e shikon te nxenit si zgjerim dhe transformim te njohurive qe nderkohe I zoterojme dhe jo si shkrim I thjeshte I asosacionevene fletet e pashkruara te trurit tone. Pikepamjet e vjetra konjitive e vendosin theksin te marrja e dijes,por qasjet me te reja e vene theksin te ndertimi I dijes.

                                     

3.5. = Teoria kognitiviste e Piazhese per zhvillimin Cfare kuptojme me ngarkese konjitive dhe si ndikon ajo ne perpunimin e informacionit?

Ngarkesa konjitive I referohet vellimit te burimeve konjitive,perfshire perceptimin,vemendjen,kujtesen,burime te cilat jane te nevojshme per te kryer nje detyre. Keto burime duhet t’I kushtohen jo vetem organizmit dhe injorimit te stimujve qe nuk kane lidhje. Nese ngarkesa konjitive eshte e madhe,ajo mund te pakesoje,madje edhe te frenoje aftesite e individit per te kryer nje detyre te caktuar.

Ngarkesa konjitive. Vellimi I burimeve qe nevoiten per te kryer nje detyre.

Ngarkesa konjitive e brendshme.Burimet qe nevoiten per vete natyren e punes,pavaresisht ngacmuesve te tjere.

Ngrkesa konjitive e jashtme. Burimet qe nevoiten per perpunimin e ngacmuesve qe nuk kane lidhgje me detyren.

Ngarkesa konjitive relevante. Perpunimi I thelle I informacionit qe lidhet me detyren,duke perfshire edhe zbatimin e njohurive te meparshme per zgjidhjen e nje detyre apo te nje problem te ri.

                                     

4. ===== Strukturat konjitive Vemendja,Perceptimin,Kujtesa ===

Vemendja, si ane e vecante e funksionit te trurit te vetedijes eshte nje dukuri qe ka te bej me perpjekjet e kontrolluara te subjekteve per te kapur dhe perpunuar ne menyre aktive nje sasi te kufizuar te informacionit, duke e vecuar prej sasise se pa matshme te tij.

Funskionet praktike te vemendjes. Familjarizimi mbeshtet sistemin tone te vetedijes, por ky sistem kryen shume funksione te tjera qe kane te bejne me akordimin e stimujve te huaj ose te pa njohur, pa lene jashte stimujt familjare. Ne kete veshtrim, psikologet kognitve kane qene teper te interesuar ne studimin e vemendjes, te funsioneve te saj, duke percaktuar e analizuar vecanerisht 4 funksione te saj qe lidhen me vemendjen selektive, vigjilencen, kerkimin dhe vemendjen e shperndare.

1Vemendja selektive, sipas te cies, ne zgjedhin per te ndjekur disa stimuj, duke nenvlersuar te tjeret.

2 Vigjilenca, me te cilen ne, me gadishmeri te plote, presim te zbulojme daljen e stimujve te vecante, qe na interesojne.

3 Kerkimi, me te cilin ne kerkojme ne realitin e jashtem ne menyre aktive stimuj te vecante, te cilet jane bere objekt i vemendjes dhe interesave tona.

4 Vemendja e shperndare, ne baze te se ciles ne, me kujdes, perzgjedhim burimet tona me te pershatshme te vemendjes per te koordinuar kryerjen me shume se nje detyre ne te njejten kohe.

Kujtesa eshte nje proces psiqik mjafte i nderlikuar. Ajo eshte jo vetem proces i nderlikuar psikis, por edhe teper enigmatik. Kujtesa eshte nje proces psikik teper aktiv dhe dinamik. Kujtesa dhe te kujtuarti ne pergjithesi synojne te orientojne adoptojne individin me realitet te caktuar,me rritjen e individit kujtesa rrit gradualisht kapacitetin e saj dhe mund te behet teper produktive, pasi ajo ve ne levizje pervojat njohese dhe realizone rinjohje te tjera.

Strukurat e kujteses si proces psikik. Si proces psikik teper aktiv, kujtesa u referohet mekanizmave dinamik te saj duke lidhur vazhdimisht informacionet e meparshme te ruajtuara me informacionet e reja, duke i perpunuara ato. Psikologet kane identifikuar tri operacipne si perberese te kujteses: koodimi, depozitimi dhe riprodhimi. Kodimi, si hap i pare ka te beje me futjen e informacionit ne sistemin tone te kujteses. Depozitimi shenon hapin e dyte. Ka te bej me grumbullimin te dhenave te fituara gjate jetes. Baza e saj jane gjurmet qe lene ne tru ndijimet dhe preceptimet. Riprodhimi, si hapi i trete i procesit te kujteses, ka te beje me nxjerrjen e informacionit nga sistemi i kujteses dhe perdorimin e tij.

Perceptimi permbledh ne vetvete nje sere procesesh permes te cileve ne arrijme te njohim, organizojme dhe kuptojme sensacionet, ngacmimet apo informatat qe marrim nga stimulimi i mjedist, i cili terheq per nje kohe vemendjen tone.

Llojet e preceptimeve. Njihen lloje te ndryshme preceptimesh, sepse e tille eshte edhe larmia e realitetit qe preceptohet. Preceptimi i hapsires. Me kete kuptojm pasqyrimin ne vetedije te formes, madhesis, raportet dhe mardheniet e vendosjes se sendeve apo dukurive te realiteti objektiv. Preceptimi i formes. Kjo realizohet me ane te analizatoreve pamore, degjimore, te prekjes dhe te levizjes. Preceptimi i madhesie. Ky lloj ka te beje me vetedijen e subjektit per te kapur permasat e nje sendi apo objekti dhe te gjitha ndryshimet e dukshme qe keto pasojne per shkak te largesie, ndryshimit te vendit apo ndikimeve te drites. Perceptimi i largesise dhe thellesise. Ky lloje perceptimi realizohet natyrshem dhe mund te kuptohet me qarte ne situata te tilla psh ; kur ne i therrasim dikujt nga poshte nje pallati. Perceptimi i kohes. Ky lloj ka te beje me zgjatjen ne njesi kohe te ngjarjes apo ndodhise qe perceptohet drejt per drejt prej shqisave tona. Perceptimi vetes dhe perceptimi i te tjerve. Ne kete lloj objekt njohjeje eshte vet qenia njerzore.

==


                                     

4.1. ===== Strukturat konjitive Vemendja,Perceptimin,Kujtesa === Psikologjia njohese

Psikologjia njohese eshte studimi shkencor i proceseve mendore si "vemendja", perdorimi i gjuhes, kujtesa, perceptimi, zgjidhja e problemeve, krijimi dhe mendimi". Pjesa me e madhe e punes qe rrjedh nga psikologjia kognitive eshte integruar ne disiplina te tjera te tjera moderne si Shkenca Njohese dhe Studimi Psikologjik, duke perfshire psikologjine arsimore, psikologjine sociale, psikologjine e personalitetit, psikologjine jonormale, psikologjine zhvillimore, linguistiken dhe ekonomine.Filozofikisht, ruminations e mendjes njerezore dhe proceset e saj kane qene rreth e rrotull qe nga kohet e grekeve te lashte. Ne vitin 387 pes, Platoni dihet se ka sugjeruar se truri ishte vendi i proceseve mendore. Ne vitin 1637 René Descartes tregoi se njerezit lindin me ide te lindura dhe e percollen idene e dualizmit te trupit mendor, i cili do te njihej si dualizmi i substances ose perfshirja e njohurive te lindura nativizem. Disa nga ata qe perfshiheshin ne kete debat perfshinin George Berkeley dhe John Locke ne anen e empirizmit, dhe Immanuel Kant ne anen e nativizmit. Me vazhdimin e debatit filozofik, mesi i shekullit te 19-te ishte nje kohe kritike ne zhvillimin e psikologjise si nje disipline shkencore. Dy zbulime qe me vone do te luanin rol thelbesor ne psikologjine kognitive ishin zbulimi i zones se trurit, i Paul Broca, i cili ishte kryesisht pergjegjes per prodhimin e gjuhes, dhe zbulimi i Carl Wernicke per nje zone qe mendohet te jete kryesisht pergjegjese per kuptimin e gjuhes. Te dyja keto zona u emeruan zyrtarisht per themeluesit e tyre dhe nderprerjet e prodhimit ose kuptimit te gjuhes individuale te nje individi per shkak te traumave ose keqformimeve ne keto zona kane ardhur per tu njohur zakonisht si afasia e Broca dhe afazia e Wernicke.Nga vitet 1920 deri ne vitet 1950, qasja kryesore ndaj psikologjise ishte behaviorizmi. Fillimisht, ithtaret e tij i shihnin ngjarjet mendore si mendimet, idete, vemendjen dhe ndergjegjen si te paarritshem, prandaj jashte sferes se nje shkence te psikologjise. Nje pionier i psikologjise njohese, qe punoi jashte kufijve si intelektuale ashtu edhe gjeografike te sjelljes ishte Jean Piaget. Nga 1926 deri 1950 dhe ne vitet 1980, ai studioi mendimet, gjuhen dhe inteligjencen e femijeve dhe te rriturve.

Ne mesin e shekullit te 20-te, u krijuan tre ndikime kryesore qe do te frymezonin dhe formonin psikologjine njohese si nje shkolle formale te mendimit: 1.Me zhvillimin e teknologjise se re te luftes gjate Luftes se Dyte Boterore, nevojja per nje kuptim me te mire te performances njerezore erdhi ne pah. Problemet si menyra per te trajnuar me mire ushtaret per te perdorur teknologjine re dhe si te merren me çeshtjet e vemendjes ndersa jane nen detyrim, u bene fusha e nevojes per personelin ushtarak. Behaviorism siguroi pak ne qofte se ndonje pasqyre ne keto çeshtje dhe kjo ishte puna e Donald Broadbent, duke integruar koncepte nga hulumtimi i performances njerezore dhe teoria e informacionit te zhvilluar kohet e fundit, qe krijuan rrugen ne kete fushe. 2.Zhvillimet ne shkenca kompjuterike do te çonin ne paralele duke u terhequr mes mendimit njerezor dhe funksionalitetit kompjuterik te kompjuterave, duke hapur fusha krejtesisht te reja te mendimit psikologjik. Allen Newell dhe Herbert Simon kane kaluar vite duke zhvilluar konceptin e inteligjences artificiale AI dhe me vone kane punuar me psikologet njohes ne lidhje me implikimet e AI. Kjo inkurajoi nje konceptualizim te funksioneve mendore te modeluara ne menyren se si kompjuteri i trajtoi gjera te tilla si ruajtja dhe rikthimi i kujteses dhe hapi nje porte te rendesishme per cognitivizem. 3.Kritika e Noam Chomsky 1959 e behaviorism, dhe empiricism ne pergjithesi, inicioi ate qe do te njihej si "revolucioni njohes". Ne vitin 1960, GA Miller, E. Galanter dhe K. Pribram shkroi planet e tyre te famshme "Planet dhe Struktura e Sjelljes". Ne vitin 1960, JR Brunner, JJ Goodnow &. Ne te njejtin vit, Bruner dhe Miller themeluan Qendren e Harvardit per Studimet Kognitive, te cilat institucionalizuan revolucionin dhe filluan fushen e shkences njohese. 4.Njohja formale e fushes perfshinte krijimin e institucioneve kerkimore si Qendra e George Mandler per perpunimin e informacionit njerezor ne vitin 1964. Mandler pershkroi origjinen e psikologjise njohese ne nje artikull te vitit 2002 ne Journal of History of the Behavioral Sciences. Ulric Neisser vuri termin "psikologji njohese" ne perdorim te perbashket permes librit te tij Psikologji Kognitive, botuar ne vitin 1967. Perkufizimi i Neisser i "njohjes" ilustron konceptin e atehershem-progresiv te proceseve njohese:

Termi "njohje" i referohet te gjitha proceseve nepermjet te cilave te dhenat e ndjesise transformohen, zvogelohen, perpunohen, ruhen, rikuperohen dhe perdoren. Ajo eshte e shqetesuar me keto procese edhe kur ata veprojne ne mungese te stimujve perkates, si ne imazhe dhe hallucinacione.Duke pasur parasysh nje perkufizim kaq te gjere, eshte e qarte se njohja eshte e perfshire ne gjithçka qe nje qenie njerezore ndoshta mund te beje; qe çdo fenomen psikologjik eshte nje fenomen kognitiv. Por megjithese psikologjia kognitive ka te beje me te gjithe aktivitetin njerezor dhe jo disa pjese te tij, shqetesimi eshte nga nje pikepamje e veçante. Pike te tjera jane njesoj te ligjshme dhe te domosdoshme.Nje psikologji dinamike, e cila fillon me motive dhe jo me injeksione shqisore, eshte nje rast i tille. Ne vend qe te pyesin se si veprimet dhe pervojat e nje njeriu rezultojne nga ajo qe pa, kujtohet ose besohet, psikologu dinamik pyet se si ato ndjekin nga qellimet, nevojat ose instinktet e subjektit.

                                     
  • Arsyetimi riorganizimi i imazheve, zgjidhja e problemeve Të shprehurit komunikimi dhe veprimi Kognicioni Shkenca kognitive Neuroshkenca kognitive
  • e muzikës dallon nga fushat tjera të afërme si psikologjia e muzikës, kognicioni muzikor, dhe muzikologjia kognitive për shkak të mbështetjes së saj në
  • ndërdisiplinor i mendjes dhe proceseve të saj. Ajo shqyrton se çfarë është njohja kognicioni për çfarë shërben dhe si funksionon. Shkenca kognitive përfshin hulumtimin
  • psikologjinë sociale janë: qëndrimet, ndikimi social, proceset grupore, kognicioni social, agresiviteti, dhe ndihma. Qëndrimet janë predizpozicione të mësuara
  • Psikologjia Psikoanalizaaa Shpirti Teoria e mendjes Sigmund Freud Vetëdija Kognicioni Mendja është ajo çfarë truri bënang. Mendja dhe vendi i saj në natyrë