Back

ⓘ Shqiptarët e Trakës. Shqiptaret e Trakes jane nje minoritet gjuhesor ne Maqedonine e jugut dhe ne Trakine perendimore pergjate kufirit me Turqine. Ata flasin to ..




                                     

ⓘ Shqiptarët e Trakës

Shqiptaret e Trakes jane nje minoritet gjuhesor ne Maqedonine e jugut dhe ne Trakine perendimore pergjate kufirit me Turqine. Ata flasin toskerishten veriore qe eshte nen dege e dialektit tosk te gjuhes shqipe, dhe jane pasardhes te popullsise shqiptare te Trakes Lindore qe kane emigruar gjate shkembimit te popullsise midis Greqise dhe Turqise ne vitet 1920-te. Ata jane njohur ne Greqi si Arvanites, nje emer qe aplikohet per te gjitha grupet me origjine Shqiptare ne Greqi, por qe kryesisht i referohet grupit jugore dialektor te Arberesheve. Populli shqipfolesit e Trakes Perendimore dhe ne Maqedonia Greke perdorin fjalen te vete emertimit per veten e tyre si: Shqiptar/Shqiptare dhe jo Arbereshe ose Arvanite.

                                     

1. Historia

Gjate Perandorise Osmane, komunitetet shqiptare emigruan drejt Turqise Evropiane sot Trakes Lindore, sidomos ne afersi te Stambollit. Shume Shqiptare myslimane arriten poste te larta ne shoqerine osmane dhe shume prej tyre, me se shumti familja Qyprilliu, u bene vezire te Perandorise Osmane. Shumica e emigracionit shqiptar ishte nga veriu i Kosoves dhe te rajonit e Korçes dhe Kolonjes te Shqiperise. Pasardhesit e ketyre emigranteve me vone do te luaje nje rol te rendesishem ne Rilindjen Kombetare te Shqiperise si Fan Noli. Numri i Shqiptareve qe jetonin ne rajon eshte i panjohur, te dhenat statistikore te Perandorise Osmane ishin bazuar ne identifikimin fetar, quajtur millet. Keshtu, Ortodokse Shqiptaret ishin pjese e milletit rum ose krishter, ndersa muslimanet ishin kategorizuar se bashku me Turqit.

Ne mesin e kesaj popullsie, shqiptaret ortodokse ne Trakes Lindore ishin banuar ne komunitetet pjeserisht homogjene, ose fshatrat apo lagjet, dhe kane qene kryesisht pasardhes te emigranteve nga rajoni Korçes dhe Kolonjes. Vendbanimet kryesore qe keta shqiptare vijne jane Vithkuq dhe Qyteza dhe folnin kur jetonin ne Trake lindore dhe ende flasin brezat e moshuar me disa te rinj sot ne Greqi sot dialekti toskerisht e gjuhes shqipe. Data me e hershme e ketyre migrimeve eshte ndodhur pas pushtimit osman ne fund te shekullit 15-te.

Ne fund te shekullit te 16-te ndoshta ne vitin 1566, ne baze te politikes se zgjidhjes e zbatuar nga sulltani Selim II 1566-1574, mijera qytetare te Perandorise Osmane u zhvendos ne Trakine Lindore, e cila ishte braktisur per shkak e lufterave te vazhdueshme dhe semundjet. Pastaj ndodhi emigrimin e pare te shqiptareve, i cili kolonizuan pjesen veriore e Trakes lindore, ku kane punuar per ndertimin e xhamise famshme "Selimije" te Edernese. Ngriten kampin e tyre ne Zailef i Madhe dhe Mandrice, qe me vone u be vendbanime te perhershem. Vendbanimet u themeluan ne afersi te Zailefit ndoshta per arsye sigurimit qe u perbe fshatin Zailef i Madh. Ne fund te shekullit te 19-te, Zailefjotet themeluan dy fshatra te reja, Aballar Zailefopulo dhe Karasakli Sako. Mandrica, edhe ajo fshat i takon gjeografikisht Trakes Lindore, konsiderohet bashke me fshatrat e tjera etnike shqiptare, qe te kete nje origjine te perbashket nga Vithkuq. Keto fshatra etnike shqiptare te Trakes Lindore ishin kohezive dhe te konsideruar ashtu nga zyrtaret konsullore ne fund e shekullit te 19-te. Ata kishin anetaresim perbashke ne shoqatave te mesuesve vendor dhe strukturat e kishesqendra ishte katedralja e Dimotkes, etj.

Fshati Vithkuq ne kulmin e saj, qe nga viti 1730, kishte me mijra banore, ndersa Qyteza dhe Qafzez ishin dy fshatra te vogla fqinje me disa qindra banore. Vithkuq me Voskopojen dhe vendbanime te tjera ne rajon ishin nje nga qendrat me te rendesishme ne kete kohe ku kishte shkolla, kisha, studiues te shumta, mesuesit dhe bamires qe kishin ardhur nga ky rajon. Ne shekullin e tetembedhjete, pjesa me e madhe e shqiptareve pranuan fene Islam ne Shqiperine e Jugut. Marredheniet mes myslimaneve dhe popullsite ortodokse te mbetur ndonjehere rezultoi me tensione mes bashkesive. Pra, ne vitin 1769, forcat lokale osmane hyne ne Voskopoje, dhe pas Vithkuq edhe vendbanime te tjera qe u plaçkiten. Banoret krishtere u larguan nga zonat dhe iken ne vende te tjera. Shume u drejtuan per Trakes lindore, ku shume kishin punuar si punetore sezonale ne fushat e pronareve osmane. Ndersa disa tregtare e Voskopojes dhe Vithkuqit emigruan ne Vjene, Budapest dhe qytete te tjera e Evropes dhe vazhduan aktiviteteve tregtare e tyre.

Shqiptaret qe shkuan ne Trake jug lindore themeluarn vendbanime qe kujton vendbanime te origjines e tyre ne Shqiperi jugore: Vithkuq Sultanqoj ne turqisht dhe Qyteza Ibrik Tepe. Prane keto fshatra ishin edhe fshatra te tjere shqiptare si: Alltentash, Azardere Dere Pazar, Karacas dhe Halil Gjilanli. Keta njerez qe jetonin ne keto fshatra mund te vijne nga emigracioni e vitit 1769. Te dy grupet e fshatrave te veriut i migrimit e pare dhe ne jug i migrimit te dyte nuk ka mbajtur lidhje te veçanta midis tyre, kryesisht per shkak te distances qe ishte e madhe dhe mbajtjes endogamise strikte ei cili beri keto fshatra homogjene. Shumica e fshatare ishin te perfshire me bujqesi dhe blegtori. Keto shqiptare ortodokse jetonin ne fshatrat qe ishin fqinje me popull turq ortodokse gagauze, bullgare patrikane si fshati Bayramiç me 600 njerez) dhe shume greke te cilet i perkisnin kishes ortodokse greke dhe mbeshtetur me kauzen greke. Per shembull, ka pasur shkolla greke dhe gjuha greke ka qene ne kishe.

Vitet qe pasuan ngritjen ne pushtet e xhonturqve te Perandorise Osmane 1908-1922, solli ndryshime te shumta dhe dramatike te popullsise se Trakes lindore. Situata u perkeqesua me shperthimin e lufterave ballkanike dhe rreshqiti jashte kontrollit gjate viteve te Luftes se Dyte Boterore. Fshatra shqiptare, duke ndjekur fatin e krishtereve ne rajon greke, bulgare etj, ku vendbanimet u plaçkiten dhe banoret e tyre u debuan dhe shume u vrane. Zailef i Madh korrik 1913 dhe Aballar nentor 1913 jane plaçkitur nga turqit pas Luftes se Dyte Ballkanike ne Thrake Lindore. Ne tetor te njejtit vit fshati Mandrice u be pjese e Bullgarise dhe u shkarkua nga forcat bullgare gjate luftes Ballkanike ku banoret iken ne Trake, dhe ne Maqedoni: ne Sedes sot: Thermi, ne Surokli sot: Souroti, ne Zangliveri sot: Zagliverion, ne Moshtjan ose Meshtena sot: Moustheni, ne Karman ose Karjan sot: Kariani i Kavalles dhe Osmanica sot: Kalos Agros ne Drame.

Pjesa me e madhe e Mandrices u zhvendos ne Ambarqoj sot: Mandrai i Kukushit. Ne vitin 1926, familje refugjatesh nga Mandrica u zhvendos ne keto vendbanimet te Greqise: Surokli sot: Souroti i Selenikut 20, Kajaçali sot: Triadhion i Selenikut 9, Moshtjan ose Meshtena sot: Moustheni i Kavalles 50, Ambarqoj sot: Mandrai i Kukushit 200, Protoklisi i Marices 60, Mavroklisi i Marices 40, Ovrli sot: Thorion i Marices 10 dhe Osmanica sot: Kalos Agros i Drames 20. Ndersa fshati Vithkuq Sultanqoj u shkarkua nga osmanet ne prill 1914. Kjo ka ndodhur per shkak se keto fshatra shqiptare ortodokse jane pare si te mbeshtetur kauzen greke, qeveria e Turqve te Rinj ishte armiqesor ndaj tyre.

Ne korrik 1920 Ushtria greke pushtuan Trakes lindore. Ne regjistrimin e popullsise bere ne dhjetor 1920, popullsia e fshatra shqiptare ortodokse ishte zvogeluar dukshem. Eshte vleresuar se gati nje e treta e atyre te vrare nga turqit apo te vdekur nga veshtiresite ne batalionet e punes osmane gjate viteve 1908-1920, nderkohe qe disa prej tyre iken ne Greqi dhe nuk kthyen pas perfundimit te Luftes se Pare Boterore. Ne perfundim te Luftes Greko-Turke te viteve 1919-1922, Greqia dhe Turqia nenshkruan Traktatin e Lozanes, e cila perfshinte nje shkembim te popullsise ne mes te dy vendeve. Keshtu, Traktati i Lozanes kishte perdorur fene si tregues i perkatesise kombetare, duke perfshire popullsive pa dispozitave etnike, madje edhe Shqiptaret, ne kembim te popullsise. Sipas ketij traktati Muslimanet e Greqise u kembyen me te krishteret e Turqise, me nje perjashtim te myslimaneve e Trakes Perendimore dhe Krishtereve te Stambollit.

Pas humbjes luftes greko-turke dhe Traktati i Lozanes, ne tetor 1922 greket evakuojne zonen e Trakes Lindore dhe populli ortodokse vendas nisen te emigrojne ne Greqi. Sipas kesaj dispozite, komuniteti shqiptar Ortodokse i Trakes Lindore, u ri-vendos ne Trake Perendimore, ku ata u vendosen kryesisht ne fshatra te reja dhe etnikisht homogjene, ndertuar ne menyre per te strehuar refugjatet. Sot, kjo popullsi jeton ne fshatra te njejta, por nje pjese emigruan ne qytetet e medha te tilla si Selanik dhe Athine, duke bere gjuhen Shqip me pak e folur. Shqiptaret ortodokse u zhvendosen ne qarkun i Marices sot: Evros ne anen veriore si: Dhikaia, Kavili, Sako, Kleiso, Neo Heimonio, Thorio, Sofiko, Asimenio, Riyio, Pithio. Ne Maqedoni dhe veçanerisht ne komunen i Seresit si: Novosele ose Mehalla Re sot: Neokhorion, Vernar sot: Paralimnion, Canos sot: Nea Petra, Tolos sot: Tholos dhe Gaskarka ose Kaskarka sot: Kalokhorion i Selanikut.

Shqiptaret nga grupa jugore e Trakes u vendosen ne Sufli, ku fillimisht ata qendruan per nje kohe deri sa ato u vendosen ne vendin e ri te banimit. Disa muaj me vone, ne vitin 1923, kjo popull u zhvendos ne juglindje, paralel dhe ne afersi te lumit Marice. Banoret e Sultanqojit dhe Ibrik Tepe u vendosen ne fshatrat Bintikli riemeruar si: Tikhion, sot: Tikheron, Hanxha Tarsio, Cakirxhi Pirolothos, Ferexhik Feres, Marhanli Peplos, Gemexhiqoj Gemisti dhe Baçibej Kipoi. Banoret e Alltentashit u vendosen ne Paradimi i Rodopit dhe Sarhanli Ardanio ne Marice, ndersa banoret e Gjilanlit dhe disa familje nga Karaxa Halil ne Antheia te Marices.

                                     
  • Arbëreshët në Greqi, Çamëri dhe disa komunitete në rajonet e Maqedonisë Perëndimore dhe Trakës Perëndimore Itali Arbëreshët në Italinë Jugore, Sicili
  • kanë rënë me kalimin e kohës në numër të vogël e disa familje për shkak të konvertimet në krishterim për martesë apo migrim në Trakës Greke për martesë ku
  • songs. 2002. Allvanosët Arvanitët - Arbërorë - Një Popull i Harruar Shqiptarët e Trakës Greqia Çamëria Shkrimi i shqipes me germa greke Gjendja sot nga Prof
  •  Fjala Shqiptar është përdorur edhe në disa fshatra të Trakës ku populli shqipfolës ortodokse emigruan nga malet e Pindit gjatë shekullit 19, dhe ata gjithashtu